Świat na wąskim torze. Zapomniana historia linii Gdańsk - Lisewo
Dziś o ich istnieniu "małej kolei" przypominają już tylko nieliczne, zatopione gdzieniegdzie w asfalcie szyny, zarośnięte nasypy lub niszczejące budynki dawnych stacji, które mijamy, często nie zdając sobie sprawy z ich dawnej świetności. A jednak ponad sto lat temu Żuławy Wiślane oraz okolice Gdańska oplecione były gęstą siecią wąskich torów, stanowiących prawdziwy krwiobieg tutejszego przemysłu i codziennego życia mieszkańców.
Kluczowym elementem tego niezwykłego systemu była Zachodniopruska Kolej Wąskotorowa (Westpreußische Kleinbahnen AG), której składy z charakterystycznym gwizdem parowozu przemierzały malownicze, nizinne krajobrazy, łącząc gdański węzeł z Lisewem (Liessau). Ta wyjątkowa linia, na której trasie pasażerowie musieli m.in. korzystać z unikalnej przeprawy promowej przez Przekop Wisły w Świbnie, nie była jedynie środkiem transportu dla płodów rolnych z żuławskich pól czy urobku z lokalnych cegielni. To była instytucja. To stąd wyruszały legendarne „pociągi teatralne”, pozwalające mieszkańcom mniejszych miejscowości na nocny powrót z gdańskich potańcówek, i to tutaj w latach powojennych bito rekordy frekwencji, przewożąc setki tysięcy pasażerów rocznie.
Zapraszamy Was w podróż w czasie wzdłuż dawnego szlaku Danzig - Liessau. Przyjrzymy się unikalnym materiałom archiwalnym również z Cukrowni Praust, planom sytuacyjnym i wspomnieniom o czasach, gdy gdańska wąskotorówka tętniła życiem, a stacja Lisewo była sercem kolejowego uniwersum Żuław. Wskakujcie do wagonu, ruszamy śladem historii, która niemal całkowicie zniknęła z map, ale wciąż żyje w dokumentach i na starych fotografiach.
Serce z cukru. Cukrownia Liessau i narodziny żuławskiego węzła
Historia żuławskich wąskotorówek nierozerwalnie wiąże się z zapachem buraków cukrowych i dymem fabrycznych kominów. Kluczowym impulsem dla rozwoju tutejszej sieci była Cukrownia w Lisewie (Zuckerfabrik Liessau), która rozpoczęła pracę w latach 70. XIX wieku jako pierwszy tego typu zakład w regionie. To właśnie gigantyczne zapotrzebowanie na sprawny transport surowca z żuławskich pól sprawiło, że Lisewo stało się najważniejszą i największą stacją wąskotorową na całych Żuławach Wiślanych.
Kres funkcjonowania fabryki nadszedł niespodziewanie w 1913 roku, kiedy to przeprowadzono ostatnią kampanię buraczaną. Likwidacja cukrowni była bezpośrednią konsekwencją potężnych zmian hydrologicznych i infrastrukturalnych w regionie, a dokładniej przekopu Wisły. Nowe realia wymusiły przesunięcie wałów wiślanych do ich obecnej lokalizacji oraz spektakularną operację przedłużenia mostów tczewskich (w latach 1912-1913). Zakład musiał zniknąć z mapy, jednak pozostawił po sobie imponujące dziedzictwo: to dzięki niemu Lisewo na kolejne dekady stało się tętniącym życiem, centralnym sercem kolejowego uniwersum Żuław. Do dziś jedynym namacalnym śladem po tym kompleksie jest duży, ceglany dom wielorodzinny przy ul. Kolejowej 15 w Lisewie, który pierwotnie należał do zabudowań cukrowni i był zamieszkiwany przez jej pracowników (a później przez kolejarzy).
Niezwykle cennym i unikalnym dokumentem, rzucającym nowe światło na organizację węzła w Lisewie, jest odręcznie rysowany niemiecki plan sytuacyjny (Lageplan) w skali 1:1000, przedstawiający stację przeładunkową: Umladebahnhof Liessau (poniżej).
Dokument ten precyzyjnie obrazuje układ torowy należący do spółki Westpreußische Kleinbahnen Akt.-Ges. (Zachodniopruska Kolej Wąskotorowa SA). Na planie naniesiono kluczowe elementy infrastruktury stacyjnej, w tym m.in. zaznaczoną na czerwono wagę wagonową (Gleiswage / Gleiswaage).
Co niezwykle ciekawe dla badaczy historii lokalnej, plan dokumentuje również sąsiadujące ze stacją działki i nieruchomości, podając nazwiska ich właścicieli oraz przeznaczenie terenu. W górnej części widnieje adnotacja dotycząca ogrodnictwa należącego do Karla Bielenskiego (Bielenski, Karl, Gärtnerei), natomiast po prawej stronie odnajdujemy grunty Zarządu Domen państwowych (Domänen-Verwaltung). W lewym górnym rogu wyraźnie zaznaczono kierunki linii kolejowej prowadzące w stronę Malborka (v. Marienburg) oraz Tczewa (v. Dirschau), wraz z przebiegającą równolegle szosą (Chaussee v. Dirschau n. Neuteich. Szosa z Tczewa do Nowego Stawu). Ten niepozorny rysunek techniczny doskonale oddaje, jak głęboko kolej była zintegrowana z lokalną społecznością i żuławską gospodarką.
Architektura stacyjna w obiektywie planisty
Dzięki zbliżeniu na kluczowy fragment dokumentu (poniżej) możemy dokładnie przyjrzeć się odręcznym rzutom budynków tworzących serce stacji Kleinbahnhof Liessau. Na planie precyzyjnie wyrysowano kontury obiektów stacyjnych. Wzrok przykuwa przede wszystkim podłużny budynek oznaczony jako Empf.-Gebäude (Empfangsgebäude), czyli dworzec kolejowy (budynek odprawy pasażerów), przy którym narysowano charakterystyczną bryłę rampy lub zadaszenia peronowego.
Tuż obok widoczne są zarysy innych obiektów towarzyszących, w tym m.in. budynków gospodarczych lub mieszkalnych dla pracowników kolei. Zbliżenie to idealnie pokazuje również oznaczenia kierunkowe szlaków: torów biegnących w stronę Malborka (v. Marienburg) oraz Nowego Stawu (n. Neuteich), a także biegnącej tuż obok szosy z Tczewa (Chaussee v. Dirschau n. Neuteich). Taka dbałość o detale w odręcznym szkicu dowodzi, jak skrupulatnie planowano przestrzeń wokół żuławskich stacji wąskotorowych.
Lisewo na trzy lata przed wielką zmianą: Analiza mapy z 1910 roku
Kolejnym kluczowym świadectwem z epoki jest fragment niemieckiej mapy topograficznej z 1910 roku (poniżej), który uwiecznił układ przestrzenny Lisewa w jego „złotym okresie” tuż przed wybuchem I wojny światowej. To niezwykle ważny moment w historii wsi, ponieważ trzy lata później (w 1913 roku) krajobraz ten uległ całkowitej zmianie w wyniku przesunięcia wałów wiślanych i likwidacji cukrowni.
Na mapie doskonale widać skomplikowany, żuławski węzeł komunikacyjny. W centralnej części wzrok przyciąga potężny kompleks zabudowań oznaczony skrótem Fbr. (Fabrik) to właśnie legendarna Cukrownia Lisewo (Zuckerfabrik Liessau). Tuż obok niej, po prawej stronie, rozciąga się stacja kolejowa oznaczona jako Bhf. (Bahnhof), z której tory rozchodzą się w różnych kierunkach, w tym na potężny most prowadzący w stronę Tczewa (Dirschau).
Dla osób chcących odnaleźć ślady tej historii w dzisiejszym terenie, mapa ta stanowi bezcenny drogowskaz. W lewym dolnym rogu widoczna jest droga wiodąca w kierunku centrum wsi (podpisana jako Liessau). To właśnie w tym rejonie, przy dzisiejszej ulicy Kolejowej 15, do dziś przetrwał monumentalny, wielorodzinny budynek z czerwonej cegły. Wzniesiony w okresie funkcjonowania fabryki, służył pierwotnie jako dom dla pracowników cukrowni, a po jej likwidacji został przejęty przez kolej i zaadaptowany na mieszkania dla rodzin żuławskich kolejarzy. Choć tory dawno zniknęły, a sama stacja zarosła, ten przetrwały do dziś budynek pozostaje żywym, architektonicznym pomnikiem dawnej potęgi Lisewa.
Szeroka perspektywa węzła: Lisewo i Tczew w pełnej krasie
Dla pełnego zobrazowania potęgi tutejszego węzła warto pochylić się nad kolejnym archiwalnym wycinkiem kartograficznym. Ta wersja mapy topograficznej oferuje znacznie szersze ujęcie terenu, pozwalając spojrzeć na Lisewo z perspektywy rzeki i sąsiedniego Tczewa.
Dzięki tej mapie zyskujemy pełen podgląd na infrastrukturę z czasów, gdy Cukrownia Lisewo (Fbr.) działała jeszcze w najlepsze, a sąsiadująca z nią stacja (Bhf.) stanowiła kluczowy punkt przeładunkowy regionu. Szeroki kadr doskonale obnaża militarną i gospodarczą potęgę tego miejsca, widzimy tu imponujący, potężny przebieg mostów na Wiśle, które łączyły żuławskie uprawy i kolej wąskotorową z lewobrzeżną siecią magistralną w Tczewie (widocznym po lewej stronie mapy, m.in. z gazownią Gasanst. czy portem Hafen). Mapa ta perfekcyjnie pokazuje, dlaczego to właśnie Lisewo, a nie inna żuławska osada, stało się sercem wąskotorowego uniwersum, było ono bezpośrednią, „cukrową” bramą wjazdową do wielkiego świata przemysłu i transportu.
Aby w pełni zrozumieć skalę rewolucji infrastrukturalnej, jaka dokonała się w Lisewie, wystarczy zestawić opisywaną wcześniej mapę z 1910 roku z kolejnym dokumentem, niemiecką mapą topograficzną z 1940 roku (poniżej). Choć układ geograficzny wydaje się podobny, diabeł tkwi w szczegółach, które doskonale obrazują efekty wielkiej przebudowy z lat 1912-1913. Analizując zdjęcie, możemy wyszczególnić kilka kluczowych zmian i faktów historycznych:
- Zniknięcie cukrowni: W miejscu, gdzie w 1910 roku tętnił życiem potężny kompleks fabryczny (Fbr.), na mapie z 1940 roku nie ma już po nim śladu. Układ budynków został całkowicie zreorganizowany w związku z przesunięciem wałów przeciwpowodziowych
- Nowe serce wąskotorówki (Klbf.): Wzrok przykuwa czerwony okrąg, którym zaznaczono skrót Klbf. (Kleinbahnhof). To oficjalne, kartograficzne potwierdzenie nowej lokalizacji dworca i stacji Zachodniopruskiej Kolei Wąskotorowej (Westpreußische Kleinbahnen). Widzimy tu wyraźnie rozwinięty, wielotorowy układ stacyjny (bocznice, torowiska), który przejął ciężar obsługi ruchu po likwidacji cukrowni.
- Rozdzielenie stacji: Mapa z 1940 roku precyzyjnie rozróżnia dwa niezależne organizmy kolejowe. Obok wspomnianej stacji wąskotorowej (Klbf.), po lewej stronie od torów magistralnych, widnieje podpis Bf. Lisbau (błąd w pisowni na mapie, powinno być Liessau) odnoszący się do stacji kolei normalnotorowej.
- Przesunięta linia wałów i infrastruktura obronna: Linia brzegowa i wały mają już swój nowoczesny kształt. Co ciekawe, na wschód od przyczółka mostowego pojawia się podpis Wachtbude (strażnica/budka wartownicza), co przypomina o strategicznym, militarnym znaczeniu tutejszych mostów w okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej.
Ten unikalny dokument z 1940 roku idealnie pokazuje Lisewo u progu lat czterdziestych XX wieku jako w pełni ukształtowany, nowoczesny węzeł, w którym to właśnie stacja Klbf. rozdawała karty w lokalnym transporcie żuławskim.
Ostatnie dekady żuławskiego ekspresu: Klimat powojennej codzienności
Poszukiwania archiwalnych map i dokumentów na portalach aukcyjnych przyniosły jeszcze jedno niezwykłe odkrycie. Obok technicznych planów, to właśnie ta fotografia poniżej najmocniej przykuła naszą uwagę, stanowiąc niesamowite, fotograficzne zamknięcie całej tej opowieści.
Kadr ten przenosi nas o kilkadziesiąt lat w przód, w czasy powojenne, gdy sieć wąskotorowa funkcjonowała już pod szyldem Gdańskich Kolei Dojazdowych (GKD). Na zdjęciu uwieczniono moment, który doskonale oddaje unikalną topografię Lisewa Malborskiego. Widzimy charakterystyczny skład: wagon motorowy serii MBxd1 wraz z doczepionym wagonem pasażerskim, który powoli toczy się torem ułożonym tuż obok drogi (dzisiejsza ul. Kolejowa).
Po prawej stronie nad całym składem dominuje potężny, stromy nasyp, na którym ułożone są tory magistrali normalnotorowej prowadzącej bezpośrednio w stronę mostów tczewskich i samego Tczewa. Kontrast między potężnym nasypem linii państwowej a filigranowym pociągiem wąskotorowym sunącym na dole, idealnie pokazuje, jak zręcznie żuławska kolejka wpisywała się w istniejącą architekturę i ukształtowanie terenu. Po lewej stronie w tle majaczą dachy budynków, w tym prawdopodobnie wspomnianego domu pod numerem 15. To zdjęcie to czysta nostalgia; bije z niego niesamowity spokój epoki, w której pośpiech jeszcze nie rządził światem, a rytm dnia wyznaczał stukot kół na wąskim torze.
Przeszłość spotyka teraźniejszość: Dawny węzeł na współczesnym rzucie satelitarnym
Doskonałym dopełnieniem analizy dawnych map topograficznych jest niezwykle ciekawa grafika poglądowa poniżej. Ktoś zadał sobie ogrom trudu, aby cyfrowo odtworzyć i nałożyć historyczne schematy torowisk oraz nieistniejących już budynków bezpośrednio na współczesne zdjęcie satelitarne Lisewa Malborskiego.
Ta nakładka to prawdziwy podręcznik dla poszukiwaczy kolejowych śladów w terenie. Złote, konturowe linie idealnie obrazują gęstą sieć torów wąskotorowych i normalnotorowych, która w przeszłości zajmowała dzisiejsze pola uprawne, ogrody i nieużytki. W centralnej części grafiki doskonale widać również obrysy fundamentów dawnej cukrowni oraz budynków stacyjnych, nakładające się na obecną siatkę dróg i prywatnych posesji. To zestawienie uświadamia nam, jak ogromną transformację przeszedł ten teren i jak wiele historii kryje się dziś tuż pod powierzchnią żuławskiej ziemi.
Anatomia żuławskiego węzła: Plan stacji Lisewo Wąskotorowe
Zwieńczeniem naszych poszukiwań i analiz kartograficznych jest ten niezwykle szczegółowy, techniczny plan stacji. Dokument ten w sposób bezwzględny obnaża fakt, o którym wspominaliśmy na samym początku: Lisewo nie było zwykłym przystankiem to była ogromna, samowystarczalna baza techniczna i logistyczna.
Plan precyzyjnie rozróżnia tory normalnotorowe o prześwicie 1435mm (zaznaczone przerywaną linią z poprzecznymi kreskami) od gęstej sieci torów wąskotorowych o prześwicie 750mm (oznaczonych linią ciągłą). Kierunki linii wskazują na Kałdowo oraz Lichnowy.
Największą wartość dla pasjonatów ma jednak dołączona do schematu legenda, która pozwala nam odbyć wirtualny spacer po dawnym kompleksie stacyjnym. Dzięki niej dowiadujemy się, gdzie dokładnie znajdowały się kluczowe obiekty infrastruktury:
Zaplecze techniczne i naprawcze: imponujące warsztaty (nr 8), parowozownia (nr 10), kotłownia (nr 9), a także unikalne obiekty jak malarnia (nr 6) czy obręczarnia (nr 7).
Infrastruktura eksploatacyjna: potężna wieża ciśnień (nr 11) zasilająca parowozy w wodę, garaż drezyn (nr 5) oraz rampa czołowa (nr 15).
Obsługa ładunków: waga wagonowa (nr 14) oraz rozległy skład opału (nr 13) zlokalizowany bezpośrednio przy styku toru wąskiego i normalnego, co ułatwiało przeładunek.
Budynki administracyjne i socjalne: budynek stacyjny (nr 12) oraz budynek mieszkalny i pomieszczenia służby łączności.
Analiza tego planu pozwala w pełni zrozumieć, dlaczego likwidacja tej stacji oznaczała symboliczny koniec pewnej epoki dla całych Żuław. Skala i stopień skomplikowania lisewskiego węzła do dziś budzą podziw dla pruskich i powojennych inżynierów kolejowych.
Kolejnym cennym materiałem ikonograficznym jest zimowa fotografia stacji Lisewo Wąskotorowe. Kadrowanie wzdłuż osi torowiska pozwala ocenić szerokość równi stacyjnej oraz układ przestrzenny kluczowych obiektów.
Po lewej stronie widoczny jest murowany budynek dworca, natomiast po prawej tory odstawcze i manewrowe, na których uwieczniono składy wąskotorowe (w tym parowozy z tenderami oraz wagony pasażerskie). Na dalszym planie, w centralnej części zdjęcia, zarysowuje się historyczna konstrukcja mostów tczewskich, co jednoznacznie potwierdza bliskie sąsiedztwo stacji wąskotorowej z magistralą normalnotorową i przeprawą przez Wisłę.
Uzupełnieniem dokumentacji eksploatacyjnej żuławskich kolei jest fragment urzędowego rozkładu jazdy pociągów PKP. Przedstawia on tabelę numer 458, obejmującą trasę o łącznej długości 66 kilometrów na odcinku: Lisewo Wąsk. - Malbork Kałdowo Wąsk. - Nowy Dwór Gdański Wąsk.
Dokument ten precyzyjnie obrazuje powojenną siatkę połączeń oraz hierarchię stacji. Ruch pociągów pasażerskich (oznaczonych klasą 2) rozpoczynał się w Lisewie, skąd składy kierowały się m.in. przez Starą Wisłę i Kończewice do stacji Malbork Kałdowo Wąsk. (33. kilometr trasy), a następnie przez węzłową Lipinkę Gdańską docierały do Nowego Dworu Gdańskiego. Rozkład jazdy zawiera szczegółowe godziny odjazdów i przyjazdów poszczególnych pociągów (np. oznaczonych numerami z serii 53xx) oraz przypisy dotyczące sezonowości kursowania poszczególnych składów (odnośniki "a" i "b" u dołu tabeli).
Umowa między Westpreußische Kleinbahnen-Aktiengesellschaft Berlin
a Zuckerfabrik Praust AG na dzierżawę powierzchni magazynowych w Liessau ( Marienburg).
Umowa nie istnieje, tylko plan budowy (skala 1: 1000). Wydrukowano „warunki wynajmu powierzchni magazynowych”, każdy z pieczęcią i podpisami cukrowni. Z datą stycznia 1925 r. Format: 33 x 20 cm.
Ciekawym dopełnieniem historii gospodarczej żuławskiej wąskotorówki jest zachowany dokument prawno-organizacyjny „Allgemeine Bedingungen für die Vermietung von Lagerplätzen” (Ogólne warunki wynajmu placów składowych). Formularz ten regulował zasady dzierżawy terenów przytorowych i placów przeładunkowych należących do dyrekcji kolei (Eisenbahnverwaltung / Kleinbahn). Dokument precyzyjnie określał obowiązki najemców zabraniał samowolnej rozbudowy infrastruktury (np. wznoszenia ogrodzeń czy żurawi) oraz nakładał obowiązek przestrzegania przepisów przeciwpożarowych. Co istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa ruchu, paragraf 1 wprost zwalniał kolej od odpowiedzialności za ewentualne pożary lub uszkodzenia towarów wywołane drganiami bądź iskrami wyrzucanymi z kominów parowozów (Funkenauswurf). Dokument ten dobrze ukazuje biurokratyczną i prawną stronę funkcjonowania dawnych kolei lokalnych na Żuławach.
Dokument zawiera paragrafy regulujące m.in.:
§ 1. Utrzymanie i zmiany placów składowych (zakaz wznoszenia budynków, ogrodzeń czy dźwigów bez zgody kolei; zwolnienie kolei z odpowiedzialności za szkody spowodowane drganiami czy iskrami z parowozów - Iske/Funkenauswurf).
§ 2. Składowanie towarów (dozwolone tylko dla towarów przewożonych koleją; zakaz składowania materiałów łatwopalnych).
§ 3. Nadzór ze strony kolei (m.in. zasady zabezpieczania węgla przed samozapłonem).
§ 4-5. Utrzymanie dróg dojazdowych oraz zakaz podnajmu bez zgody E.V.
Dokumenty dotyczące budowy mostu transportowego nad torami kolei wąskotorowej.
Przedmiotem dokumentacji jest zezwolenie wydane przez spółkę Westpreußische Kleinbahnen-Aktiengesellschaft z siedzibą w Berlinie dla firmy budowlanej Bruno Fey w Gdańsku. Sprawa dotyczyła inwestycji określonej w dokumentach jako: „Tymczasowe przejście przez tory kolejowe na stacji gdańskiej wraz z mostem transportowym bez torowiska”.
Datowanie: Berlin, 8 kwietnia 1913 r. (podpisano: „Griebel” w imieniu Westpreußische Kleinbahnen AG) oraz Gdańsk, 2 kwietnia 1913 r. (podpisano: Bruno Fey).
Objętość: 3 strony maszynopisu (wymiary: $33 \times 19,7\text{ cm}$).
Załącznik: Rozkładany plan sytuacyjny/terenowy (wymiary: $33 \times 40,3\text{ cm}$) zatytułowany: „Most transportowy nad kolejką wąskotorową na nowym kanale Umflut”.
Przedsiębiorstwo Budowlane Bruno Fey w Gdańsku
O skali i wszechstronności działalności gdańskiego przedsiębiorcy budowlanego Bruno Feya (odpowiedzialnego m.in. za wspomnianą wcześniej budowę mostu transportowego nad kanałem Umflut z 1913 roku) świadczą ogłoszenia prasowe z września 1927 roku.
Firma posiadała wówczas swoją siedzibę w Gdańsku przy Reitbahn nr 7 (obecnie ulica Bogusławskiego) oraz własną tartaczną bazy materiałową - tartak parowy (Dampfsägewerk) w miejscowości Kl. Walddorf (Mały Dworzec / Dwojaki). Przedsiębiorstwo dysponowało osobnymi liniami telefonicznymi (nr 28685 oraz 28273) i oferowało pełen zakres usług inżynieryjno-budowlanych:
Budownictwo kubaturowe: wznoszenie domów mieszkalnych, kamienic oraz obiektów i urządzeń przemysłowych.
Inżynieria lądowa i wodna: roboty podziemne, pełen zakres prac kanalizacyjnych, głębienie studni oraz specjalistyczne prace kafarskie z użyciem kafarów parowych.
Konstrukcje żelbetowe: wykonywanie zaawansowanych elementów w technologii betonu zbrojonego (Eisenbeton).
Rzeczoznawstwo: sporządzanie wycen wartościowych oraz szacunków szkodowych dla celów ubezpieczeń ogniowych (Taxation).
Gdańsk Wąskotorowy, nieistniejąca wąskotorowa stacja kolejowa na Dolnym Mieście w Gdańsku, funkcjonująca w latach 1905-1974.
.JPG/1200px-Gda%C5%84sk_Olszynka_-_Most_na_Oplywie_Motlawy_(GKD).JPG){kind=link}
Jak znikał teren zalewowy w rejonie stacji Gdańsk Wąskotorowy (Danzig Klbf.)?
Transformacja przestrzenna rejonu Kneipab oraz terenu przylegającego do kanału Umflut (Opływ Motławy) to znakomity przykład tego, jak budowa infrastruktury kolejowej przeobraziła podmokłe przedmieścia Gdańska w osuszony teren przemysłowo-transportowy.
Zestawienie archiwalnej mapy topograficznej ze współczesnym rzutem satelitarnym doskonale ilustruje ten proces:
Wkracza kolej: Budowa stacji Danzig Kleinbahnhof (początek XX w.)
Pozyskanie gruntów pod budowę stacji wąskotorowej (Klbf.) oraz połączeń w kierunku przeprawy promowej i Żuław wymagało zakrojonych na szeroką skalę prac inżynieryjnych.
Teren został osuszony, a liczne drobiny cieków wodnych zasypane lub ujęte w uregulowane kanały. Wytyczenie nasypów kolejowych oraz układów torowych odcięło dawne poldery i zalewowe łąki, tworząc stabilny grunt pod zabudowę stacyjną i magazynową.
Współczesny ślad w krajobrazie
Satelitarna nakładka: Na współczesnym zdjęciu (gdzie kolorem zielonym zaznaczono dawne obszary otwarte/zalewowe, a czerwoną linią przebieg torowiska i rejon dworca) wyraźnie widać, ile z tego dawnego układu przetrwało do dziś.
Czerwona linia precyzyjnie prowadzi śladem dawnej linii wąskotorowej od rejonu ul. Siennickiej/Elbląskiej wzdłuż kanału i dawnych obszarów przemysłowych. Tereny, które niegdyś stanowiły podmokłe łąki i starorzecza, są dziś w większości zajęte przez współczesną infrastrukturę drogową (m.in. trasę 501), zabudowę usługową oraz uporządkowane zieleniec miejskie.
Gdańsk: Ulica Reduta Dzik i historia Bastionu Wół (Bastion Ochs)
Nazwa dzisiejszej ulicy Reduta Dzik w Gdańsku jest bezpośrednią pamiątką po dawnych nowożytnych obwarowaniach miejskich. Odnosi się ona bezpośrednio do terenu dawnego Bastionu Wół (Bastion Ochs).
Powstanie i budowa (1627-1628)
W latach 1627-1628, w ramach rozbudowy ciągłego ciągu bastionów południowego i zachodniego frontu fortyfikacji Gdańska, wzniesiono cztery sąsiadujące ze sobą obiekty:
Gniady Koń (Braun Ross)
Jednorożec (Eichhorn)
Lew (Löwe)
Wół (Ochs)
Równolegle z usypywaniem samych bastionów prowadzono zaawansowane prace ziemne i wodne. Obejmowały one wykopanie głównej fosy, usypanie tzw. płaszcza (zewnętrznego wału ochronnego przebiegającego przed fosą na całej jej długości) oraz wytyczenie zewnętrznej linii wodnej.
Przekształcenia i rozbiórka (1628-1907/1911)
Bastion Wół wraz z towarzyszącym mu układem wałów i fos pełnił funkcje obronne od pierwszej połowy XVII wieku aż do przełomu XIX i XX wieku. W latach 1907-1911, w związku z niwelacją i rozbiórką nowożytnych obwarowań gdańskich (mającą na celu uwolnienie terenów pod rozwój przestrzenny i komunikacyjny miasta), układ ten uległ znacznej deformacji i częściowej likwidacji, dając początek współczesnej siatce ulic w tym rejonie.
Gdańsk Wąskotorowy i bocznica rzeźni miejskiej (1911 r.)
Kluczowym dokumentem dla zrozumienia gdańskiego węzła wąskotorowego jest schemat sytuacyjny z 1911 roku (Situation 1911), przedstawiający stację początkową Danzig Kleinbahnhof ($0,0\text{ km}$) należącą do spółki Westpreußische Kleinbahnen AG.
Plan doskonale obrazuje, jak wąskotorówka została wkomponowana w skomplikowaną infrastrukturę militarną i przemysłową Długich Ogrodów oraz Dolnego Miasta:
Stacja Kleinbahnhof (w czerwonym okręgu): Zlokalizowana tuż przy dawnej fosie miejskiej i granicy miasta (Stadtgraben und Stadtgrenze). Wytyczony stąd tor biegnie w kierunku południowym ku Stegnie i Gemlicom (nach Stutthof und Gemlitz).
Obsługa rzeźni i przemysłu: Schemat pokazuje punkt ststyku kolei wąskotorowej z miejską rzeźnią (Schlacht- und Viehhof). Widoczny jest łącznik normalnotorowy (normalspuriges Verbindungsgleis), obrotnica wagonowa (Wagendrehscheibe) oraz doprowadzenie do miejskiego magazynu żywnościowego (Proviantamt) nad Motławą.
Tło urbanistyczne: Na planie precyzyjnie zaznaczono charakterystyczne punkty ówczesnego Gdańska: Bramę Długoogrodową (Langgarter Tor), Bramę Żuławską / Kneipab (Werder Tor / Kneipab), koszary (Kasernen), kościół św. Barbary (St. Barbara Kirche) oraz trasę konnej kolejki rzeźnickiej (Pferdebetrieb).
Gdańsk Wąskotorowy, układ stacji po przebudowie z 1957 r.
Doświadczenia okresu powojennego wymusiły reorganizację gdańskiej stacji początkowej. Przedstawiony techniczny plan sytuacyjny (image_21cba0.png) obrazuje stan stacji Gdańsk Wąskotorowy po przebudowie przeprowadzonej w 1957 roku. Pokazuje on kompletny układ torowy oraz zaplecze techniczne niezbędne do obsługi ruchu w kierunku stacji Przejazdowo i dalej w głąb Żuław.
Dołączona do planu legenda pozwala precyzyjnie zlokalizować poszczególne obiekty infrastruktury stacyjnej:
Infrastruktura pasażerska i administracja: budynek stacyjny (nr 3), biura służb ruchu, drogowej i mechanicznej (nr 2) oraz ubikacja (nr 1).
Zaplecze techniczne i naprawcze: dwustanowiskowa parowozownia (nr 7), kanał rewizyjny (nr 8), kuźnia ze stolarnią (nr 9) oraz garaż dla drezyn (nr 12) połączony z obrotnicą.
Gospodarka materiałowa i opałowa: skład opału (nr 6), magazyn materiałów pędnych (nr 5) oraz magazyny zaaranżowane w pudłach dawnych wagonów (nr 4).
Sterowanie ruchem i zaplecze socjalne: nastawnia (nr 13) zlokalizowana w strefie wyjazdowej w kierunku Przejazdowa oraz budynek mieszkalny (nr 10) z piwnicami (nr 11).
Plan ten wyraźnie pokazuje, że mimo uszczuplenia obszaru stacyjnego w stosunku do okresu przedwojennego, Gdańsk Wąskotorowy w latach 50. XX wieku wciąż dysponował pełnym, autonomicznym zapleczem do prowadzenia ruchu kolejowego.
Zebrane materiały z rejonu BRAMY ŻUŁAWSKIEJ.
Przebudowa mostu nad kanałem na Rudnie, 1927
Upadek lewobrzeżnej części Gdańskiej Kolei Dojazdowej nie był dziełem przypadku, lecz konsekwencją powojennych zmian infrastrukturalnych oraz nieuchronnego rozwoju motoryzacji. Przełomowym momentem dla funkcjonowania linii była decyzja z 10 grudnia 1955 roku o likwidacji pięćdziesięcioletniej przeprawy promowej na Przekopie Wisły między Świbnem a Mikoszewem. Odcięcie bezpośredniego połączenia z prawobrzeżną siecią żuławską drastycznie ograniczyło płynność przewozów. Jednocześnie rosnącą przewagę zyskiwał transport drogowy. Podróż pociągiem wąskotorowym z terenu Żuław do Gdańska trwała ponad godzinę, podczas gdy rozwijająca się sieć PKS pokonywała ten sam dystans w około dwadzieścia minut.
Mimo postępującego kryzysu, w latach pięćdziesiątych kolejka przeżywała swój ostatni okres świetności. W rekordowym 1954 roku ze stacji Gdańsk Wąskotorowy odprawiano w dni powszednie 22 pociągi pasażerskie, a w dni świąteczne aż 24. Składy tworzone z wagonów serii 3Aw oraz parowozów z brankardami przewiozły wówczas pół miliona pasażerów. Do 1958 roku kursowały nawet specjalne pociągi nocne, potocznie nazywane teatralnymi, umożliwiające mieszkańcom podgdańskich wsi powrót z miejskich wydarzeń kulturalnych. Pewne ożywienie przyniósł jeszcze rok 1965 wraz z wprowadzeniem dwuosiowych wagonów motorowych serii Mw63, budowanych w warsztatach GKD w Lisewie. Pozwoliło to utrzymać roczne przewozy na poziomie 120 tysięcy osób, jednak kolejne lata i uruchomienie trasy okrężnej przez PKS zredukowały tę liczbę do 80 tysięcy w 1972 roku. Przewozy towarowe, oparte głównie na transporcie płodów rolnych i węgla, wynosiły wówczas około 60 tysięcy ton rocznie.
Niezwykłym kartami w historii gdańskiego węzła była eksploatacja zasłużonego taboru parowego. Doświadczony parowóz Ty1-1098, wybudowany w 1903 roku w zakładach Henschel w Kassel, służył na lokalnych torach od samego początku istnienia linii, pracując na Żuławach ponad sześćdziesiąt lat aż do wycofania w kwietniu 1966 roku. Bliźniacza jednostka Ty1-1097 zakończyła swoją służbę dopiero na początku 1972 roku na Mazurach, osiągając wiek niemal siedemdziesięciu lat.
Ostateczny cios lewobrzeżnej sieci zadał tragiczny wypadek z 17 sierpnia 1973 roku w Przejazdowie, gdzie na przejeździe kolejowym doszło do zderzenia pociągu z autobusem PKS, w wyniku czego śmierć poniosły cztery osoby. Decyzją władz PKP z dniem 31 grudnia 1973 roku ruch na linii został definitywnie wstrzymany. Likwidacja samej stacji Gdańsk Wąskotorowy oraz rozbiórka torowisk ciągnących się wzdłuż dzisiejszej ulicy Zawodników trwała do końca 1975 roku.
Dzisiejsze ślady po dawnej wąskotorówce są już bardzo skromne. W rejonie gdańskiej Olszynki, tuż przy Moście Kapuścianym nad Opływem Motławy, przetrwało dolne przęsło mostowe wykorzystywane obecnie pod magistralę ciepłowniczą, spoczywające na oryginalnych podkładach. Idąc dalej wzdłuż ulicy Wąskotorowej dochodzi się do dawnej stacji przeładunkowej Piaski Gdańskie przy ulicy Zawodzie, gdzie zachowały się ruiny nastawni, fragmenty ramp, fundamenty semafora oraz betonowe podkłady wkomponowane w ogrodzenia okolicznych posesji. Najdalej wysuniętym reliktem po lewej stronie Wisły pozostają krótkie fragmenty szyn wtopione w nawierzchnię jezdni na ulicy Świbnieńskiej w Przegalinie oraz przy dawnej przystani promowej na Wyspie Sobieszewskiej.
(https://kfp.pl/40-lat-temu-stanela-gdanska-waskotorowka)
Bibliografia i źródła internetowe
Baza Kolejowa (b.d.), Gdańsk Wąskotorowy - karta stacji i historia, Ogólnopolska Baza Kolejowa [online], dostępny w internecie:
https://www.bazakolejowa.pl/index.php?dzial=stacje&id=4845&okno=start Fotopolska.eu (b.d.), Linia kolejowa Gdańsk Wąskotorowy - Giemlice, serwis Fotopolska.eu [online], dostępny w internecie:
https://fotopolska.eu/Linia_kolejowa__Gdansk_Waskotorowy_-_Giemlice_Stacja_kolejowa_Gd Forum Dawny Gdańsk (2007-2020), Wątki dyskusyjne poświęcone historii Gdańskiej Kolei Dojazdowej, Opływowi Motławy i stacji Gdańsk Wąskotorowy [online], forum internetowe, dostępne w internecie:
GKD i stacja Gdańsk Wąskotorowy:
http://forum.dawnygdansk.pl/viewtopic.php?p=147982 Tabor i eksploatacja:
http://forum.dawnygdansk.pl/viewtopic.php?p=143968 Opływ Motławy i bastiony:
http://forum.dawnygdansk.pl/viewtopic.php?t=6023 Infrastruktura Długich Ogrodów:
http://www.forum.dawnygdansk.pl/viewtopic.php?t=5689
Forum Dawny Tczew (b.d.), Wątek historyczny: Lisewo i przeprawa promowa [online], forum internetowe, dostępny w internecie:
https://dawnytczew.pl/forum/viewtopic.php?t=1208 Forum 750mm.pl (b.d.), Dyskusja terenowa: Żuławska Kolej Dojazdowa i lewobrzeże [online], forum Forum Koleje Wąskotorowe, dostępny w internecie:
http://750mm.pl/index.php?topic=3847.0 Gdańsk Strefa Prestiżu (b.d.), Opływ Motławy - historia obszaru [online], portal regionalny, dostępny w internecie:
http://www.gdanskstrefa.com/oplyw-motlawy-takiego/ Olszynka-Walddorf (b.d.), Opływ Motławy oraz wypisy z „Gazety Gdańskiej” [online], serwis historyczny dzielnicy Olszynka, dostępny w internecie:
http://www.olszynka-walddorf.cba.pl/Oplyw/oplyw%20motlawy.html Strona autorska Praust.wordpress.com (2018), Feldbahn / Kleinbahn Praust - historia kolei wąskotorowej [online], dostępny w internecie:
https://praust.wordpress.com/2018/06/01/feldbahn-kleinbahn-praust/ Wikimapia (b.d.), Obszar dawnej cukrowni w Lisewie [online], kartograficzny serwis społecznościowy, dostępny w internecie:
http://wikimapia.org/25726474/pl/Obszar-dawnej-cukrowni Wikipedia (b.d.), Hasła monograficzne: Gdańsk Wąskotorowy & Gdańska Kolej Dojazdowa [online], Wolna Encyklopedia, dostępne w internecie:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Gda%C5%84sk_W%C4%85skotorowy
Brak komentarzy:
Nowe komentarze są niedozwolone.