Śladami Marine-Artillerie-Abteilung 630 (MAA 630). Czerwiec 1941 roku w Juszkowie i okolicach
Czerwiec 1941 roku na terenie dzisiejszego powiatu gdańskiego był czasem intensywnych przygotowań do jednej z najkrwawszych operacji II wojny światowej, ataku na Związek Radziecki (Plan Barbarossa). To właśnie wtedy w spokojne, podmiejskie krajobrazy Pruszcza Gdańskiego (Praust) i okolicznych wsi wpisała się obecność niemieckich jednostek wojskowych, które na chwilę uczyniły z tych terenów swój punkt etapowy.
Jednym z takich oddziałów był Dywizjon Artylerii Marynarki Wojennej (niem. Marine-Artillerie-Abteilung 630 (MAA 630)). Powołany do życia w maju 1941 roku w niemieckim Varrelbusch (Oldenburg), jednostka już w pierwszych dniach czerwca została załadowana do pociągów (niem. Reichsbahn) i przez Hamburg, Stargard oraz Tczew skierowana w rejon Gdańska.
Najważniejszym punktem wyjścia dla opisania historii tej jednostki było pojawienie się w przestrzeni publicznej oraz na portalach aukcyjnych unikalnej kolekcji zdjęć przedstawiających żołnierzy MAA 630 w naszych okolicach, ze szczególnym uwzględnieniem podpruszczańskiego Juszkowa (niem. Gischkau).
Część z tych cennych ujęć udało się pozyskać do prywatnego archiwum, część niestety trafiła do innych pasjonatów i kolekcjonerów. Jednak nawet ten fragment fotograficznego archiwum stał się kluczowym impulsem i przyczynkiem do podjęcia poszukiwań: co właściwie ta jednostka tutaj robiła, skąd przybyła i jaki był jej dokładny szlak? Rozpracowanie historii ich przemieszczania się pozwoliło odtworzyć dokładny przebieg wydarzeń z czerwca 1941 roku.
Formowanie i szlak bojowy Marine-Artillerie-Abteilung 630 (MAA 630)
Sformowanie 630. Dywizjonu Artylerii Marynarki Wojennej (Marine-Artillerie-Abteilung 630 - MAA 630) rozpoczęło się 5 maja 1941 roku w miejscowości Varrelbusch (okręg Oldenburg) i zakończyło 15 maja 1941 roku. Baza jednostki została oficjalnie utworzona 20 maja 1941 roku, składając się z trzech kompanii [1].
Przemieszczenie i szlak bojowy:
Czerwiec 1941 r.: 6 czerwca jednostka została przetransportowana w rejon Gdańska oraz Prus Wschodnich (w tym do miejscowości Cranz, obecne Zielenogradsk). Początkowo podlegała Dowódcy Marynarki „D” (Marinebefehlshaber „D”), a następnie Komendantowi Morskiemu „Q” (Seekommandant „Q”).
Lipiec 1941 r.: 3 lipca pododdziały przekroczyły granicę łotewską. W dniach 5-10 lipca dywizjon stacjonował w Rydze.
Sierpień - Grudzień 1941 r.: Od 29 sierpnia do 31 grudnia 1941 roku jednostka znajdowała się w podporządkowaniu Komendanta Morskiego „R” (Seekommandant „R”).
Rozwiązanie jednostki: Marine-Artillerie-Abteilung 630 został oficjalnie rozwiązany 31 grudnia 1941 roku [2].
Rozkaz O.K.M. (Oberkommando der Marine - Dowództwo Marynarki Wojennej)
Rozkaz O.K.M. (Oberkommando der Marine - Dowództwo Marynarki Wojennej)
(A.M.A./M. Wehr, I a 698 Gkdos. pkt 2 z dnia 16.03.1941 r.)
nakazano sformowanie M.A.A. 630 składającego się z jednej baterii ciężkiej, dwóch baterii średnich oraz przynależnego sztabu.
Początek formowania: 5 maja 1941 r.
Koniec formowania: 15 maja 1941 r.
Miejsce formowania: Varrelbusch w okręgu Oldenburg.
Na adiutanta wyznaczono sierżanta rez. mar. (Feldwebel M.A.d.R.) Oppenhausena, na oficera administracyjnego dywizjonu ppor. rez. (Leutnant d.R.) dr. Bohmanna, a na lekarza dywizjonu lekarza sztabowego (Stabsarzt) dr. Kochsieka.
Do poszczególnych baterii przydzielono następujących oficerów:
1. Bateria (ciężka):
Dowódca baterii: kpt. mar. rez. (Kapitänleutnant M.A.d.R.) Müller
I officer baterii: ppor. rez. mar. (Leutnant M.A.d.R.) Eitel
II officer baterii: ppor. rez. mar. (Leutnant M.A.d.R.) Mertens
2. Bateria (średnia):
Dowódca baterii: ppor. rez. mar. (Leutnant M.A.d.R.) Baumgärtner
Oficer baterii: ppor. rez. mar. (Leutnant M.A.d.R.) Peters
3. Bateria (średnia):
Dowódca baterii: ppor. rez. mar. (Leutnant M.A.d.R.) Sensenhauser
Oficer baterii: sierż. rez. mar. (Feldwebel M.A.d.R.) Thülig
Dywizjon bez uwzględnienia rezerw liczy początkowo:
10 oficerów
10 sierżantów / podoficerów starszych
21 podoficerów
463 szeregowych
Łącznie: 504 oficerów i szeregowych
Wyposażenie dywizjonu w broń oraz wyposażenie osobiste żołnierzy jest dobre.
Z zachowanych meldunków i dokumentacji wynika, że po zakończeniu wstępnego formowania w obozie Varrelbusch, 6 czerwca 1941 roku rozpoczęto operację przerzutu dywizjonu w rejon Gdańska.
Transport odbył się koleją niemiecką (Reichsbahn) w dwóch osobnych rzutach/pociągach. Trasa przemieszczenia wiodła przez następujące punkty:
Lager Varrelbusch (miejsce formowania / obóz),
Oldenburg,
Bremen (Brema),
Hamburg,
Bad Kleinen,
Stargard Szczeciński (niem. Stargard),
Docelowo: Pruszcz Gdański (niem. Praust).
brany pod uwagę Tczew (niem. Dirschau),
To właśnie stacja w Pruszczu Gdańskim była docelowym punktem wyładunkowym, skąd pododdziały trafiły w rejon okolicznych miejscowości, m.in. na teren Juszkowa, gdzie odbywały się ćwiczenia terenowe, rozkładanie obozowisk (znanych z fotografii namiotów Zeltbahn) oraz przygotowania do dalszego marszu na wschód.
Wizualizacja trasy ruchu wojsk: przejazd niemieckiej jednostki morskiej artylerii na Pomorze Gdańskie.
Dziennik bojowy MAA 630 (6-8.06.1941 r.). Transkrypcja trasy przejazdu oraz wykazu kwater w okolicach Pruszcza Gdańskiego.
Dziennik bojowy MAA 630
6.06.1941 r.
Rozkaz marszu dla dywizjonu dwoma transportami kolejowymi (Reichsbahn) w rejon Gdańska.
7.06.1941 r.:
Dzień w podróży / transport.
8.06.1941 r. | Pruszcz Gdański (Praust):
Przybycie do Pruszcza Gdańskiego.
Sztab oraz pluton sztabowy: Kłodawa (Kladau)
1. Bateria: Żukczyn (Suckschin) i Trąbki Małe (Kl. Trampken)
2. Bateria: Straszyn (Straschin) i Pręgowo (Prangschin)
3. Bateria: Juszkowo (Gischkau)
Postój w Juszkowie (Gischkau) i okolicznych wsiach
8 czerwca 1941 roku transporty z żołnierzami dotarły do Pruszcza Gdańskiego. Na niemal tydzień okolica stała się ich tymczasowym domem, a poszczególne kompanie (baterie) rozmieszczono w pobliskich miejscowościach:
Sztab jednostki (Stab und Stabszug) ulokował się w Kłodawie (Kladau).
1. Bateria trafiła do Żukczyna (Suckschin) i Małych Trąbek (Klein Trampken).
2. Bateria stacjonowała w Straszynie (Straschin) i Prędzieszynie (Prangschin).
3. Bateria znalazła swoje zakwaterowanie właśnie w Juszkowie (Gischkau).
Dla Juszkowa i sąsiednich wsi obecność żołnierzy Kriegsmarine była krótkim epizodem, już 15 czerwca o godzinie 18:00 jednostka ruszyła na wschód, kierując się przez Tczew, Malbork, Elbląg i Królewiec (Königsberg) w stronę granicy łotewskiej i Rygi, by ostatecznie zakończyć swój szlak bojowy i ulec rozwiązaniu pod koniec 1941 roku.
Oto seria unikalnych kadrów z internetowych aukcji, które stanowiły klucz do odkrycia tej historii. Przedstawiają żołnierzy MAA 630 podczas czerwcowego postoju i ćwiczeń w Juszkowie (Gischkau) i okolicach.
Kolekcja archiwalnych zdjęć przedstawiających żołnierzy Marine-Artillerie-Abteilung 630 (MAA 630) podczas ćwiczeń polowych.
Górny rząd:
Lewo: Zeltbau - Gischkau (Budowa namiotów / obozowisko - Juszkowo);
Prawo: Marsch nach Gischkau (Marsz do Juszkowa);
Środkowy rząd:
Lewo: Batteriefest / Für die Richtung der Zelte -Gischkau (Święto baterii / Do kierunku/ustawienia namiotów - Juszkowo);
Prawo: Zeltbau mit Feldw. Lülig - Gischkau (Budowa namiotów z sierżantem Lüligiem - Juszkowo);
Dolny rząd:
Lewo: Abfahrt von Gischkau / Danzig-Land (Odjazd / wyjazd z Juszkowa / Gdańsk-Powiat);
Prawo: Ankunft in Praust / Prusst [?] Rast / Danzig-Land (Przybycie do Pruszcza Gdańskiego / Odpoczynek w Pruszczu / Gdańsk-Powiat).
Rozmieszczenie pododdziałów jednostki wokół Pruszcza Gdańskiego (Praust) - autorskie opracowanie punktów stacjonowania naniesione na archiwalną mapę topograficzną (Messtischblatt).
Lokalizacje:
Dotarcie do Pruszcza Gdańskiego (Praust)
Sztab w Kłodawie (Kladau)
1. Żukczyn (Suckschin), Małe Trąbki (Klein Tromp)
2. Straszyn (Straschin), Prędzieszyn (Prangschin)
3. Juszkowo (Gischkau)
Rozmieszczenie pododdziałów jednostki MAA 630 według niemieckiej adnotacji sztabowej - autorskie opracowanie punktów kwaterunku naniesione na współczesną mapę satelitarną.
Pruszcz. Oddział zajmuje kwatery / Praust. Die Abteilung bezieht Quartier ,
Sztab i pluton sztabowy w Kłodawie / Stab und Stabszug in KLADAU,
1. Bateria w Żukczynie i Małych Trąbkach / 1. Batterie in Suckschin und Kl. Trompken ,
2. Bateria w Straszynie i Prędzieszynie 2. / Batterie in Straschin Prangschin,
3. Bateria w Juszkowie / 3. Batterie Gischkau.
Kluczowy kadru z Juszkowa (Gischkau) przy obecnej ulicy Raduńskiej. To właśnie na podstawie tej fotografii udało się zidentyfikować charakterystyczny budynek z pruskiego muru, pełniący przed wojną i w trakcie jej trwania funkcję świetlicy młodzieżowej (miejscowego domu spotkań/świetlicy gminnej). Ciekawostką historyczną jest fakt, że w obiekcie tym odnaleziono po latach proporczyk Bund Deutscher Mädel (BDM) - żeńskiej sekcji Hitlerjugend - nazistowskiej, niemieckiej organizacji młodzieżowej w Trzeciej Rzeszy, przeznaczonej dla dziewcząt w wieku od 10 do 18 lat. Jej celem była indoktrynacja ideologiczna, wychowanie w duchu narodowego socjalizmu oraz przygotowanie dziewcząt do przyszłych ról społecznych: matek, prowadzących gospodarstwo domowe oraz podporządkowanych państwu.
Zdjęcia z drugiego albumu, zawierający unikalne kadry tego samego obiektu. Kluczowe dla jakości tych materiałów, zdjęć w formie tzw. stykówek (niewielkich, oryginalnych niemieckich odbitek, najczęściej w formatach 9 x13 jest ich skanowanie. Bezpośredni skan z takich oryginałów pozwala wyciągnąć nieporównywalnie więcej detali architektonicznych i terenowych. Dzięki temu uzyskaliśmy wyraźne, pełnowartościowe ujęcia, które ostatecznie rozwiewają wszelkie wątpliwości co do identyfikacji tego miejsca.
Wyraźne ujęcie dawnej świetlicy w Juszkowie (Gischkau) pozyskane z nowej serii stykówek. Widoczna pełna bryła budynku z charakterystycznym pruskim murem, grupa osób przed wejściem oraz maszt z flagą po lewej stronie.
Świetlica w Juszkowie w pełnej okazjonalnej krasie, skan wysokiej jakości z pozyskanej stykówki. Widoczny maszt flagowy, ogrodzenie oraz charakterystyczna konstrukcja szachulcowa budynku przy ul. Raduńskiej.
Stan obecny, dawna świetlica w Juszkowie przy ul. Raduńskiej. Taki widok zastaniemy dzisiaj w miejscu widocznym na archiwalnych stykówkach.
 |
Żołnierz MAA 630 z cywilną towarzyszką na obecnej ul. Sportowej w Juszkowie (Gischkau). Zbliżenie kadru ze stykówki przedstawiające żołnierza MAA 630 w towarzystwie cywilnej kobiety na dzisiejszej ul. Sportowej w Juszkowie (Gischkau).  Stan obecny, ulica Sportowa w Juszkowie. Dzisiejsze ujęcie dokładnie tego samego odcinka drogi, na którym uchwycono spacer żołnierza z cywilną towarzyszką.  Zbliżenie kadru ze stykówki na dzisiejszej ul. Sportowej w Juszkowie (Gischkau).  Obiekt ze spiczastym dachem, uchwycony w tle archiwalnej fotografii żołnierza MAA 630, obecnie już nie istnieje [3].  Obiekt ze spiczastym dachem, uchwycony w tle archiwalnej fotografii żołnierza MAA 630, obecnie już nie istnieje. Juszkowo Sportowa 5 [3].  Pozostałości budynku przy ul. Sportowej w Juszkowie (Gischkau) - stan z lutego 2020 roku.  BYŁO / JEST: Juszkowo / Gischkau, ul. Sportowa. Archiwalna fotografia przedstawia spacer pary dawną drogą, która mogła nosić wówczas nazwę Prangschiner Straße (droga na Prędzieszyn) bądź Radaune str. od pobliskiej rzeki Radunia. Poniżej ten sam punkt w dzisiejszej odsłonie.  Ujęcie z czerwcowego spaceru na obecnej ulicy Sportowej w Juszkowie.
 Kolumna żołnierzy na obecnej ul. Sportowej, widok od strony Prędzieszyna w kierunku Juszkowa.  BYŁO / JEST: Juszkowo / Gischkau, ul. Sportowa. Poniżej ten sam punkt w dzisiejszej odsłonie.
Kolumna żołnierzy MAA 630 na obecnej ul. Sportowej    Zdjęcia w ciągu albumowym. Kolumna żołnierzy MAA 630.  Zdjęcia w ciągu albumowym. MAA 630.   
Zdjęcia w ciągu albumowym. MAA 630, przy elektrowni wodnej w Juszkowie.
Próba uchwycenia tego miejsca z brzegu rzeki Raduni, po wojnie w tym miejscu powstało większe rozlewisko wodne. 
BYŁO / JEST: Juszkowo / Gischkau, MAA 630, przy elektrowni wodnej w Juszkowie.
 MAA 630, przy elektrowni wodnej w Juszkowie. |
Ważnym i niezwykle cenny elementem w tym albumie były zdjęcia juszkowskiej świątyni. Przemierzając piaszczyste drogi wsi i jej obrzeża, autor zdjęć wielokrotnie kierował obiektyw w stronę charakterystycznej sylwetki lokalnego kościoła
Powyższe kadry wyczerpują cały zbiór fotografii dotyczących Juszkowa (Gischkau), jakie zachowały się w tym unikalnym albumie. Dzięki wysokiej rozdzielczości pozyskanych stykówek udało się precyzyjnie zrekonstruować czerwcowy epizod zakwaterowania 3. Baterii: od świetlicy przy dzisiejszej ul. Raduńskiej, przez obozowisko i przemarsze wzdłuż ul. Sportowej, po charakterystyczną, szachulcową wieżę miejscowej świątyni
Krótki, wiejski odpoczynek nad Radunią dobiegł jednak końca. Dnia 15 czerwca 1941 roku o godzinie 18:00 padł rozkaz do wymarszu
. Pododdziały Marine-Artillerie-Abteilung 630 opuściły Juszkowo i sąsiednie miejscowości, ruszając w dalszą drogę na wschód przez Tczew, Malbork, Elbląg i Królewiec, ku nowym rejonom relokacji na nadchodzącym froncie .
15 czerwca, godzina 18:00. Wymarsz na Wschód.
Po zakończeniu czerwcowego postoju w kwaterach nad Radunią, dla żołnierzy 3. Baterii MAA 630 nadszedł czas wyjazdu
Trasa przemarszu i transportu wiodła przez dobrze znane węzły komunikacyjne, zapisane w dokumentach i relacjach pod niemieckimi nazwami
Tczew (Dirschau) - kluczowa przeprawa mostowa przez Wisłę,
Malbork (Marienburg)
Elbląg (Elbing)
Królewiec (Königsberg) - główny ośrodek wojskowy i etapowy w Prusach Wschodnich
To właśnie w rejonie Królewca, a dokładniej w okolicach Kirche Schaaken (dzisiejsza wioska Ziemczuki / Zhemchuzhnoye na północ od Królewca, znana z krzyżackiego zamku i zabytkowego kościoła), wyznaczono kolejny punkt etapowy oraz rejon relokacji jednostki przed dalszym skokiem ku granicy łotewskiej i Rydze
Fragment oryginalnego dziennika działań bojowych (KTB) MAA 630 z 15 i 16 czerwca 1941 roku. Dokument potwierdza nocny marsz z kwater nad Radunią przez Tczew, Malbork i Elbląg do rejonu Kirche Schaaken oraz precyzyjnie wymienia kwatery prywatne baterii (w tym 3. Baterii w Galgarden)
Analogicznie jak podczas wcześniejszego postoju w rejonie Pruszcza Gdańskiego i okolicznych wsi (gdzie baterie rozrzucono m.in. w Żukczynie, Straszynie, Prędzieszynie i Juszkowie), również w rejonie Kirche Schaaken dowództwo zastosowało taktykę rozśrodkowania w sąsiednich miejscowościach i kwaterach prywatnych.
1. Bateria Nickelsdorf
2. Bateria Schaaksvitte
3. Bateria Gallgarben
Kirche Schaaken / Liska-Schaaken: Obecnie Zjemczużnoje - rejon zabytkowego zamku i kościoła krzyżackiego na południowym brzegu Zalewu Kurońskiego. Miejsce stacjonowania dowódcy (Korvettenkapitän Gerlach), sztabu oraz plutonu sztabowego.
Jedno ze zdjęć w albumie od razu przykuło uwagę. Dzięki dociekliwości i spostrzegawczości p. P. Wójcika udało się powiązać ten kadr z ówczesnym Gallgarben (Galgarden / ob. Niekrasowo) i zebrać dodatkowy materiał porównawczy z tego rejonu
Żołnierze MAA 630 w Gallgarben. Unikalny kadru ze stykówki przedstawiający postój 3. Baterii w Prusach Wschodnich, lokalizacja zidentyfikowana dzięki pomocy p. P. Wójcika.
Współczesne ujęcie dawnego Kaufhaus Jäkel w Niekrasowie (Gallgarben) wraz z detalem elewacji. Mimo upływu lat i powojennych przeróbek, widoczna na powiększeniu konstrukcja muru oraz proporcje okien ostatecznie potwierdzają identyfikację miejsca kwaterunku 3. Baterii MAA 630 w Prusach Wschodnich
Na tym kończy się opis szlaku bojowego Marine-Artillerie-Abteilung 630. Krótka, lecz niezwykle dynamiczna historia tej jednostki zakończyła się pod koniec 1941 roku, kiedy to po walkach w rejonie Zatoki Ryskiej i krajów bałtyckich została ostatecznie rozwiązana.
Identyfikacja tak wielu miejsc z archiwalnych stykówek: od kwater w Juszkowie i spacerów wzdłuż ul. Sportowej, po dawny sklep Jäkela w Prusach Wschodnich, była dla nas prawdziwym poszukiwawczym rarytasem. Każdy rozszyfrowany detal i dopasowany budynek stanowił osobną, fascynującą przygodę detektywistyczną.
Niezwykłym i symbolicznym domknięciem tej historii pozostaje poniższy artykuł prasowy, opisujący odnalezienie pamiątkowego proporczyka Bund Deutscher Mädel, o którym wspominano na samym początku opowieści.
Tajemnice budynku w Juszkowie
Podczas II wojny światowej w obiekcie tym funkcjonował punkt pomocy, w którym niemieckie dziewczęta z organizacji Bund Deutscher Mädel (BDM) opiekowały się rannymi. W latach powojennych budynek służył mieszkańcom jako lokalna świetlica. To właśnie tam po latach natrafiono na wyjątkowe znalezisko, pamiątkowy proporczyk BDM, który ostatecznie trafił (najpewniej) pod opiekę Urzędu Miasta, domykając ten nieznany epizod z dziejów Juszkowa.
Artykuł A. Gancarza "Juszkowo. Pamiątka po dziewczynach Hitlera" z 2005-08-10
Emila Krzyżostaniak z Juszkowa w gm. Pruszcz Gdański, remontując swój dom natrafiła na niecodzienne znalezisko. Pod podłogą ukryte były dwa hitlerowskie proporce z wyszytymi sfastykami oraz herbami Gdańska i Juszkowa.
Emila Krzyżostaniak z Juszkowa w gm. Pruszcz Gdański, remontując swój dom natrafiła na niecodzienne znalezisko. Pod podłogą ukryte były dwa hitlerowskie proporce z wyszytymi sfastykami oraz herbami Gdańska i Juszkowa.
- Przesuwaliśmy ścianę działową i musieliśmy zerwać część desek. Proporczyki leżały zwinięte w kłębek obok przewodu kominowego - opowiada pani Emila.
Jak się okazało, w czasie drugiej wojny światowej pod mieszkaniem państwa Krzyżostaniak mieściła się wiejska świetlica. Najprawdopodobniej zbierały się tam dziewczęta z lokalnego oddziału Bund Deutscher Mädel (Ligi Niemieckich Dziewcząt) - żeńskiego odpowiednika Hitlerjugend. Dziewczyny m.in. opiekowały się rannymi żołnierzami i prowadziły akcje charytatywne. W 1945 roku, gdy do Juszkowa zbliżała się Armia Czerwona naziści ukrywali hitlerowskie symbole i uciekali do Gdańska. Obecni lokatorzy odnajdują teraz ślady ich obecności w futrynach, przewodach kominowych, czy pod podłogami
Prawdopodobnie w naszym domu można znaleźć więcej tego rodzaju "skarbów". Nie będziemy jednak demolować całego mieszkania dla hitlerowskich pamiątek - śmieje się Grzegorz Krzyżostaniak, mąż pani Emili
Źródła:
1. Lexikon der Wehrmacht, Marine-Artillerie-Abteilung 630, http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/MarineArtAbt/MarineArtAbt630.htm, Forum Marinearchiv – Wątek dyskusyjny dotyczący jednostek Marine-Artillerie-Abteilung (MAA 630)
3. Materiały archiwalne użyczył Obserwator Straszyński, www.facebook.com/pg/ObserwatorStraszynski