▼

sobota, 14 listopada 2026

Pruszcz w powojennych spisach telefonicznych

Pruszcz w powojennych spisach telefonicznych

Poszukując materiałów na temat powojennego Pruszcza Gdańskiego, niezwykle ciekawym, choć niszowym źródłem okazują się dawne spisy numerów telefonicznych. W tamtym okresie telefon wciąż pozostawał towarem luksusowym, a liczba abonentów w mieście była bardzo skromna. Mimo to zestawienie to stanowi fascynujący materiał topograficzny i historyczny: pozwala prześledzić strukturę rodzącej się po 1945 roku administracji, instytucji oraz pierwszych przedsiębiorstw, a także skonfrontować dawne realia z późniejszymi, gruntownymi zmianami w nazewnictwie miejskich ulic.

Warto zauważyć, że powojenne książki telefoniczne ukazywały się w miarę regularnie jedynie do około 1949 roku, po czym na kilka lat niemal całkowicie zniknęły z rynku wydawniczego, powracając w szerszej skali dopiero w okolicach 1954 roku. Zmiany te oraz szerszy kontekst historyczno-źródłowy dawnych wydawnictw cyfrowych można prześledzić m.in. w zasobach cyfrowych bibliotek i platform historycznych, takich jak Martin Opitz Bibliothek [1].

Lata 1945-1948 to okres względnego pluralizmu i powojennej odbudowy. Wydawano wówczas publiczne spisy abonentów, aby ułatwić komunikację gospodarczą i urzędową. W książkach z tego okresu gęsto reprezentowane były jeszcze podmioty prywatne, rzemiosło!

Sytuacja uległa drastycznej zmianie po 1949 roku. Zaostrzano doktrynę stalinowską i nastąpiła obsesja tajności. Na przełomie lat 40. i 50. władza komunistyczna wprowadziła restrykcyjną politykę ochrony tajemnicy państwowej. Wszystkie bazy danych, plany miast, wykazy adresowe, a nawet spisy telefoniczne zaczęły być traktowane przez aparat bezpieczeństwa (UB) oraz Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego jako potencjalne źródło wywiadowcze dla „wrogich mocarstw kapitalistycznych”. Udostępnianie spisu adresów i numerów instytucji państwowych, wojskowych czy milicyjnych postrzegano jako zagrożenie dla bezpieczeństwa ustroju [2].

Nastąpiła również likwidacja sektora prywatnego: Słynna „bitwa o handel” i wyparcie prywatnej inicjatywy sprawiły, że upaństwowiona gospodarka planowa nie odczuwała już komercyjnej potrzeby wydawania ogólnodostępnych książek adresowo-telefonicznych dla konsumentów [3]. 

Dodatkowy wpływ miały brak papieru i cenzura. Prasa i druk podlegały całkowitemu rozdzielnictwu odgórnemu (Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk), a priorytety wydawnicze przesunięto na literaturę propagandową.

Dopiero po śmierci Stalina (1953) i wraz ze stopniowym przełomem politycznym (okres odwilży stalinowskiej zwieńczony październikiem 1956 roku) nastąpił powrót do druku publicznych spisów telefonicznych. Ogólnokrajowe oraz wojewódzkie spisy abonentów powróciły do obiegu wydawniczego w latach 1954-1955. 


PRUSZCZ GDAŃSKI 1947 (8—18)

  • 4 Apteka „Pod Orłem”, ul. Tczewska

  • 3 Cukrownia w Pruszczu, centrala, ul. Stalina

  • 21 — biuro

  • 22 Komunalna Kasa Oszczędności powiatu Gdańskiego, ul. Gdańska

  • 20 Majątek Państwowy B. O. P., Duże Żuławy

  • 6 Majątek Państwowego Zarz. Nieruchomości „Lipowy Dwór”, ul. Tczewska

  • 19 Majątek Państw. „Pruszcz — Pole”

  • 8 Milicja Obywatelska, Komenda Powiatowa, ul. Stalina

  • 24 — komendant

  • 25 — wydział śledczy

  • 1 Posterunek Miejski, ul. Tczewska

  • 11 Młyn Motorowy Pow. Spółdzielni Rolniczo-Handlowej, ul. Ogrodowa

  • 18 Ogrodnictwo Tadeusza Basy, Tczewska 7 a

  • 7 Państwowa Stacja Traktorów i Maszyn Rolniczych, ul. Tczewska

  • 23 Pawelec Aleksander, artykuły żelazne i części rowerowe, Stalina 2 a

POCZTA, TELEGRAF I TELEFON:

  • Urząd Pocztowo-Telekom. Pruszcz Gdański, Stalina 1

  • 15 Naczelnik Urzędu, b.

  • 17 Rozmównica Publiczna

  • 16 Telegraf

  • 12 Powiatowa Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa „Samopomoc Chłopska”, Gdańska

SZKOŁY:

  • 10 Państwowe Koedukacyjne Liceum Ogrodnicze i Gimnazjum Rolniczo-Ogrodn. w Pruszczu Gdańskim, Ogrodowa 3

  • 14 Publiczna Szkoła Powszechna, ul. Ogrodowa

URZĘDY:

  • 13 Powiat. Zarząd Drogowy, Tczewska

  • 9 Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, placówka w Pruszczu, Stalina

  • 5 Zakł. Elektryczne Wybrzeża (ZEW), placówka Pruszcz, Armii Czerwonej 11

  • 2 Zarząd Miejski, Rynek

PRUSZCZ GDAŃSKI 1947/1948





PRUSZCZ GDAŃSKI 1947/1948

Analiza spisu telefonicznego dla Pruszcza Gdańskiego z 1948 roku w zestawieniu z wykazem z roku poprzedniego przynosi zaskakujący, ale bardzo wymowny obraz powojennych realiów. Okazuje się bowiem, że przez cały rok w lokalnej sieci abonenckiej nie zaszły absolutnie żadne zmiany. Wydawnictwo na rok 1948 to w rzeczywistości dosłowny przedruk matryc z 1947 roku.Dyrekcja Poczt i Telegrafów powieliła gotowy skład drukarski bez wprowadzania jakichkolwiek korekt czy nowych podmiotów.   

Na liście wciąż widnieje ta sama, zamknięta baza dwudziestu kilku numerów (w zakresie od 1 do 25, z liniami 15 i 16 przypisanymi bezpośrednio do Urzędu Pocztowo-Telekomunikacyjnego). Nie zmienił się ani układ sekcji obejmujący urzędy, szkoły i pocztę, ani nazwy instytucji, firm prywatnych czy powojenne nazewnictwo ulic (takich jak ul. Stalina, ul. Tczewska czy ul. Ogrodowa). 

Zamiast ponownego publikowania identycznej listy, warto odnotować ten fakt jako świadectwo powolnego tempa powojennej rozbudowy infrastruktury oraz specyfiki ówczesnej poligrafii, w której ze względów oszczędnościowych i administracyjnych po prostu powielano zeszłoroczne zestawienia. 


Źródła:
1. Martin Opitz Bibliothek, https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/detailseite/id/9891/
2. Wpływ aparatu władzy w latach 1944–1989 na polskie publikacje kartograficzne do użytku powszechnego w okresie PRL, http://maps.mapywig.org/m/m_documents/PL/WPLYW_APARATU_WLADZY_1944-1989_NA_POL_PUBL_KART_DO_UZ_POWSZECHNEGO_2012.pdf
3. Bitwa o handel, https://muzhp.pl/kalendarium/bitwa-o-handel