Ochronka Macierzy Szkolnej w Praust
Temat działalności Gdańskiej Macierzy Szkolnej na terenie byłego Wolnego Miasta Gdańska jest niezwykle bliski naszemu sercu. W realiach narastającego w latach interwału nacjonalizmu i wszechobecnej antypolskiej polityki władz Wolnego Miasta Gdańsk (WMG), odrodzone po 123 latach niewoli Państwo Polskie musiało walczyć o każdy bastion polskości. Niezwykły wysiłek naszych rodaków na rzecz edukacji i kulturowego przetrwania zasługuje na najwyższy szacunek i stałe przypominanie.
Na mocy Traktatu Wersalskiego z 1919 roku Polska nie otrzymała Gdańska bezpośrednio w swoje granice, utworzono sztuczny byt polityczny, jakim było WMG. Przyznany Polsce wąski pas ziemi (rozdzielający niemieckie Prusy i pogardliwie nazywany przez Niemców „korytarzem”) był dla niemieckiej strony solą w oku. W takich warunkach niechęci i ciągłego torpedowania propolskich inicjatyw, powstanie każdej polskiej placówki było aktem odwagi. Jedną z takich inicjatyw była Ochronka Gdańskiej Macierzy Szkolnej nr 17 w Praust (obecnym Pruszczu Gdańskim).
Historia żyje i wymaga kwerend, słowo o aktualizacji artykułu
Z relacji rodziny (p. Ewy Szafraniec) wynika jednoznacznie, że ochronka mieściła się w domu jej pradziadka przy dawnej Werderstraße, pod obecnym adresem ul. Zwycięstwa 6 (a nie pod numerem 2, jak wcześniej zakładano na podstawie dostępnych informacji).
Historia jest nauką żywą, w której pojawienie się nowych świadectw nakazuje weryfikację dotychczasowych ustaleń. Mimo braku możliwości wglądu w komplet zachowanych dokumentów rodzinnych, z szacunku dla lokalnej pamięci i głosu potomków polskich działaczy, dokonujemy korekty i kierujemy uwagę na obiekt przy ul. Zwycięstwa 6.
Ochronka nr 17 - przywrócić pamięć
Poniżej przedstawiamy zaktualizowany opis historyczny placówki oraz budynku przy ul. Zwycięstwa 6, który w ostatnich miesiącach przed tragedią września 1939 roku służył najmłodszym Polakom w Pruszczu Gdańskim.
Oficjalny emblemat Gdańskiej Macierzy Szkolnej w Gdańsku (Macierz Szkolna w Gdańsku E.V.) z widocznym polskim Orłem Białym oraz herbem Gdańska [1].
Gdańska Macierz Szkolna była kluczową polską organizacją oświatową, działającą na terenie Wolnego Miasta Gdańska w latach 1921-1939. W ciągu kilkunastu lat swojej intensywnej działalności stworzyła od podstaw kompletny, samowystarczalny system polskiego szkolnictwa i wychowania. Obejmując opieką najmłodszych aż po młodzież szkolną, organizowała ochronki dla kilkuletnich dzieci, szkoły powszechne i średnie, a także zapewniała uczniom stałą opiekę lekarską, wyjazdy na kolonie letnie oraz zaplecze w postaci burs i internatów [2].
Wokół Praust (Pruszcz Gdański) sieć polskich szkół, ochronek oraz bibliotek rozwijała się w licznych okolicznych miejscowościach:
Orunia (ochronka nr 8),
Trąbki Wielkie (ochronka nr 11),
Cieplewo,
Ełganowo (ochronka nr 14),
Kolbudy (polska biblioteka),
Postołowo,
Piekło (ochronka nr 15),
Pszczółki (ochronka nr 16),
Szymankowo.
W samym Pruszczu Gdańskim zorganizowano Ochronkę Macierzy Szkolnej nr 17, do której uczęszczało jedenaścioro dzieci. Miejsce na potrzeby funkcjonowania tej placówki wynajął i udostępnił polski kolejarz oraz działacz społeczny, Feliks Sitowski.
Archiwalna mapa przedstawiająca rozmieszczenie polskich szkół i ochronek Gdańskiej Macierzy Szkolnej na terenie Wolnego Miasta Gdańska. Na mapie zaznaczono podział administracyjny (m.in. Powiat Gdańskie Wyżyny, Gdańskie Niziny, Wielkie Żuławy) oraz sieć polskich placówek oświatowych w rejonie Gdańska i okolicznych miejscowości, w tym Praust (Pruszcz Gdański).
Archiwalny plan autorstwa Z. Jankowskiego przedstawiający polskie zakłady naukowe senackie na terenie Wolnego Miasta Gdańska. Legenda mapy wyróżnia publiczne szkoły powszechne z polskim językiem nauczania (m.in. w Gdańsku, Oruni, Sopocie czy Wrzeszczu) oraz oddziały języka polskiego w terenowych miejscowościach, takich jak Cieplewo, Wielkie Trąbki, Postołowo czy Piekło.
Pruszczańska (prausterska) „siedemnastka” na mapie Gdańskiej Macierzy Szkolnej. Archiwalny rysunek Z. Jankowskiego z publikacji W XV-lecie Macierzy Szkolnej w Gdańsku 1921–1936 (Drukarnia Gdańska, 1936 r.), przedstawiający zakłady średnie, powszechne oraz ochronki na terenie Wolnego Miasta Gdańska. W Pruszczu wyraźnie zaznaczono Ochronkę nr 17.
Wracamy do tematu aktualizacji ustaleń dotyczących pruszczańskiej ochronki. Jak już wcześniej wspominaliśmy, w wielu zachowanych źródłach historycznych próżno szukać dokładnego adresu placówki. Na szczęście w trakcie kwerend oraz w powojennych opracowaniach poświęconych Gdańskiej Macierzy Szkolnej pojawiła się cenna wskazówka: dawna Werderstraße (w pierwszych powojennych latach ulica Żuławska, a obecnie Powstańców Warszawy).
Widok lotniczy na fragment dawnej Werderstraße (obecnie ul. Powstańców Warszawy) w Pruszczu Gdańskim. Fotografia ukazuje układ urbanistyczny, który był podstawą analizy lokalizacji polskiej placówki. Przy ulicy widoczne są domy przy ul. Zwycięstwa 1 i 2 (pierwotna hipoteza), a w głębi budynek pod numerem 6 (dom Feliksa Sitowskiego), wskazany przez rodzinę jako faktyczna siedziba Ochronki Macierzy Szkolnej nr 17.
Zestawienie porównawcze „Było / Jest”. Przybliżenie archiwalnego zdjęcia lotniczego w zestawieniu ze współczesnym układem budynków przy ul. Zwycięstwa. Wyszczególniono domy nr 1 i 2 (pierwotna hipoteza badawcza) oraz położony w głębi dom nr 6 (faktyczna siedziba Ochronki Macierzy Szkolnej nr 17).
Ustalenie konkretnego budynku stanowiło jednak poważne wyzwanie badawcze. Biorąc pod uwagę przedwojenny układ przestrzenny, przebieg ulic oraz analizę archiwalnych zdjęć lotniczych wykonanych nad Praust, w pierwszych hipotezach pod uwagę brano budynek przy ul. Zwycięstwa 1.
Budynek przy ul. Zwycięstwa 1 w Pruszczu Gdańskim. Obiekt, który we wczesnym etapie kwerendy, na podstawie analizy ciągu dawnej Werderstraße był brany pod uwagę jako domniemana siedziba Ochronki Macierzy Szkolnej nr 17.
Z biegiem czasu i wraz z pozyskaniem nowych materiałów pojawiły się wskazania sugerujące, że Ochronka nr 17 mieściła się pod adresem ul. Zwycięstwa 2. To właśnie na tej hipotezie oparliśmy nasz obszerny artykuł opublikowany w 2024 roku. Jak się jednak okazuje, historia lubi weryfikować dotychczasowe ustalenia [3].
I tak oto docieramy do momentu prezentacji budynku dawnej Ochronki Macierzy Szkolnej nr 17 w Praust. Tak przynajmniej wynika z najnowszych ustaleń oraz relacji przekazanych przez rodzinę pana Feliksa Sitowskiego. To właśnie pod obecnym adresem ul. Zwycięstwa 6 miała funkcjonować polska placówka w okresie Wolnego Miasta Gdańska. Poniżej przedstawiamy kilka ujęć tego budynku z okresu zimowego.
Kolejna zagadka adresowa: ul. Drzymały 8
W trakcie weryfikacji źródeł i poszukiwania nowych śladów dotyczących Feliksa Sitowskiego natrafiliśmy w bazie programu Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką 1939-1945 (straty.pl) na wpis podający jeszcze jeden adres: ul. Drzymały 8 (współczesna nazwa).
Skąd ta kolejna zmiana? Według nas wynika ona bezpośrednio z powojennych podziałów geodezyjnych i wytyczania nowych ulic wewnątrz dawnego kwartału. Współczesna ulica Drzymały to ulica biegnąca równolegle/prostopadle w ścisłym sąsiedztwie ul. Zwycięstwa i dawnej Werderstraße. Redaktorzy wpisu w bazie bazy danych przypisali po prostu dawny budynek do nowo powstałej osi ulicznej. To doskonały przykład na to, jak powojenne zmiany w siatce ulic Pruszcza Gdańskiego potrafią zmylić badacza i jak bezcenne w takich sytuacjach okazują się relacje świadków oraz bezpośrednich potomków.
Otwarcie i funkcjonowanie ochronek w warunkach narastającego terroru
Lata 30. XX wieku w Wolnym Miasto Gdańsku to czas dramatycznie narastającego konfliktu społecznego i politycznego. Władze gdańskie oraz lokalni naziści robili wszystko, aby uniemożliwić działanie polskich placówek oświatowo-wychowawczych, szykanując polską ludność i utrudniając legalną działalność Macierzy Szkolnej na każdym kroku.
Tworzenie i prowadzenie ochronek m.in. w Pruszczu, Pszczółkach, Letniewie, Szymankowie czy Postołowie wymagało od zaangażowanych osób ogromnej odwagi osobistej. Była to praca w warunkach ciągłego zagrożenia i presji ze strony niemieckich nacjonalistów.
Szczególną rolę w krzewieniu polskości i opiece nad najmłodszymi odegrały wychowawczynie (ochroniarki), które nie tylko uczyły, ale też aktywnie działały w harcerstwie, organizacjach kobiecych oraz filiach Gminy Polskiej, Związku Polaków. Wskutek swojej postawy to właśnie one były w pierwszej kolejności narażone na wrogie wystąpienia i represje. W materiałach źródłowych jako wyjątkowo zasłużone i wyróżniające się ochroniarki wymieniane są m.in.:
Helena Pudlich - prowadząca ochronkę w Pruszczu Gdańskim
Kunegunda Pawłowska - Trąbki Wielkie
Jadwiga Wrzesińska oraz Maria Łaskawiec - Ełganowo
Maria Bielińska-Ornas oraz Helena Potocka - Piekło
Hildegarda Krüger - Pszczółki
Janina Sawicka - Szymankowo
Jeszcze jedno opracowanie. Tabela statystyczna ukazująca rozwój i skalę działalności Ochronek (przedszkoli) Gdańskiej Macierzy Szkolnej na terenie Wolnego Miasta Gdańska. W zestawieniu pod pozycją 14 widnieje placówka w Pruszczu Gdańskim, założona w 1935 roku. Według danych źródłowych w 1936 roku uczęszczało do niej jedenaścioro dzieci [4].
Polskie rodziny kolejarskie i Macierz Szkolna w Praust (z materiałów Józefy Krośnickiej)
W kontekście badań nad pruszczańską Ochronką nr 17 warto przytoczyć bezcenne ustalenia Józefy Krośnickiej z Księgi Pamiątkowej kolejarzy polskich z rejonu Pruszcza, które rzucają dodatkowe światło na postać patrona tego miejsca oraz środowisko lokalnej Polonii [5].
Feliks Sitowski (1889-1941)
Feliks Sitowski urodził się 28 lutego 1889 roku. Od 31 maja 1920 roku był pracownikiem Polskich Kolei Państwowych na terenie Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 30. pełnił służbę na przystanku w Lipcach (Guteherberge). Tam też, w budynku stacyjnym, mieszkał wraz z rodziną.
Jako wzorowy pracownik i zaangażowany Polak należał do kluczowych organizacji polskich działających na terenie WMG: Gminy Polskiej - Związku Polaków, Zjednoczenia Zawodowego Polskiego oraz społeczno-kulturalnych stowarzyszeń kolejarskich. To właśnie swój niewielki dom w Pruszczu przy Werderstraße oddał w dzierżawę Macierzy Szkolnej, która w 1935 roku zorganizowała w nim ochronkę dla polskich dzieci.
Przed samym wybuchem wojny został aresztowany. 31 sierpnia 1939 roku hitlerowcy (Niemcy) przewieźli pięćdziesięcioletniego Sitowskiego do szkoły w Pruszczu Gdańskim (Praust), zamienionej na areszt śledczy. W pamiętny piątek 1 września 1939 roku Niemcy zwozili tam Polaków niemal z całych Wyżyn Gdańskich. Wszyscy mężczyźni podczas przesłuchań byli nieludzko bici oraz maltretowani.
8 września 1939 roku Feliks Sitowski trafił do obozu Stutthof jako więzień polityczny o numerze 3682. W kwietniu 1940 roku przewieziono go transportem zbiorowym do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen-Oranienburg pod Berlinem, a stamtąd do kamieniołomów w Mauthausen-Gusen. Został tam zamordowany 22 czerwca 1941 roku.
Jesienią 1939 roku rodzinę Sitowskich pozbawiono majątku i wysiedlono z ziemi gdańskiej. Po wojnie powrócili w rodzinne strony, syn Roman Sitowski oraz córka Jadwiga Ringwelska zamieszkali w Pruszczu Gdańskim, gdzie ich przedwojenny dom przetrwał wojenną zawieruchę.
Inne polskie rodziny kolejarskie w Pruszczu
Ochronka oraz infrastruktura polska w Pruszczu nie mogłyby funkcjonować bez wsparcia silnego środowiska polskich kolejarzy. Wśród rodzin czynnie działających w organizacjach polonijnych na naszym terenie Józefa Krośnicka wymienia m.in.:
Antoni Aniołowski z rodziną.
Feliks Mucha - kierownik filii Gminy Polskiej – Związku Polaków, mąż zaufania Macierzy Szkolnej oraz opiekun świetlicy polskiej w Pruszczu.
Feliks Warczyński - znany ze zdecydowanej obrony praw Polaków, w tym prawa do używania języka ojczystego i posyłania dzieci do polskiej szkoły (przez władze niemieckie prześladowany i wytykany jako „fanatyczny Polak”).
Jan Dampski z rodziną.
Paweł Budzisz - aktywny członek Rodziny Kolejowej, Kolejowego Klubu Sportowego oraz Związku Urzędników Kolejowych.
Wiktor Garczyński - członek zarządu tutejszej filii Gminy Polskiej – Związku Polaków oraz mąż zaufania Macierzy Szkolnej.
Maksymilian Gołombiewski - kierownik filii Zjednoczenia Zawodowego Polskiego oraz członek zarządu pruszczańskiego oddziału Towarzystwa Byłych Powstańców i Wojaków.
Droga do ustalenia faktycznej siedziby pruszczańskiej Ochronki nr 17 pokazuje, jak wymagająca potrafi być kwerenda lokalna. Przejście od pierwszych hipotez (ul. Zwycięstwa 1 i 2) oraz konfrontacja wpisów archiwalnych z relacjami rodzinnymi pozwoliły ostatecznie wskazać dom pod numerem 6 jako centrum ówczesnej działalności opiekuńczo-oświatowej. Upamiętnienie postaci Feliksa Sitowskiego oraz determinacji polskich rodzin kolejarskich to nasz obowiązek wobec historii Pruszcza Gdańskiego, historii pisanej w czasach, gdy za przywiązanie do polskości płaciło się najwyższą cenę. Funkcjonowanie w warunkach narastającego terroru, szykan oraz otwartej niechęci ze strony niemieckich władz wymagało postawy, którą dziś z pełnym szacunkiem należy nazwać bohaterstwem.
Choć adresowe śledztwo prowadziło nas przez różne hipotezy i powojenne zawiłości geodezyjne, dzisiejsze ustalenia pozwalają wreszcie przywrócić pamięć o właściwym miejscu i ludziach, którzy je tworzyli. Historia ta pozostaje jednak otwarta, każdy kolejny dokument czy archiwalne zdjęcie może dopisać do niej nowy rozdział.
Źródła:
1. M. Świerczyński, Ochronka Macierzy Szkolnej, „Neony – Tożsamość”, 2024, nr 2, s. 12–15 [dostęp online:
2. Gdańska Macierz Szkolna (1921–1939), [w:] Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia) [dostęp online:
3. Wystawa poświęcona życiu Polaków w Pruszczu Gdańskim w latach 1918–1939, Oficjalny portal Biura „Niepodległa” [dostęp online:
4. Sprawozdanie, [w:] XV-lecie Macierzy Szkolnej w Gdańsku 1921–1936, Gdańsk 1936, s. 54; N. Kozłowski, Wolne Miasto Gdańsk, [w:] Z dziejów zawodowego ruchu nauczycielskiego na Pomorzu Gdańskim w latach 1918–1973, pod red. K. Trzebiatowskiego, Gdańsk 1977, s. 97, tab. 6.
5. J. Krośnicka, Księga Pamiątkowa kolejarzy polskich z rejonu Pruszcza [maszynopis niepublikowany].
6. Pierwszy rok pracy Związku Polaków w W. M. Gdańsku. Sprawozdanie z działalności za czas od 1 maja 1933 r. do 30 kwietnia 1934 r., pod red. P. Jeża, Gdańsk 1934.
7. Czas pogardy. Nazistowskie obozy w okolicy Praust (Pruszcz Gdański), portal Praust.wordpress.com, 4 listopada 2015 [dostęp online:
8. Gdańskie i polskie szkoły w Wolnym Mieście Gdańsku, portal Trojmiasto.pl, 19 stycznia 2023 [dostęp online:
