Łączna liczba wyświetleń

piątek, 22 lipca 2022

Dom Koleżeński przy Cukrowni Pruszcz. Kameradschaftshaus Praust

Architektura z ideologią. Dom Koleżeński przy Cukrowni Pruszcz (niem. Kameradschaftshaus Praust)


Poszukiwania okruchów przeszłości naszej miejscowości oraz dawnego Praust często przypominają układanie wielowarstwowych puzzli. Szukając śladów dawnej tkanki miejskiej i jej przemian, nie sposób ominąć niezwykle wnikliwych i inspirujących prac dr hab. inż. arch. Jagody Załęskiej-Kaczko, która w swoich artykułach, w tym w kluczowym tekście „Nawiązania do tradycji budownictwa wiejskiego w architekturze Wolnego Miasta Gdańska w dobie narodowego socjalizmu” rzuca zupełnie nowe światło na formy budownictwa lat 30. XX wieku w naszym regionie.

To właśnie lektura tych naukowych analiz pozwala zupełnie inaczej spojrzeć na dobrze znane nam przestrzenie. Dzięki nim możemy tropić echa dawnych założeń urbanistycznych i architektonicznych m.in. w rejonie dzisiejszego przedszkola przy ulicy Kochanowskiego czy pobliskiego terenu rekreacyjno-sportowego Domu Kultury (Centrum Kultury i Sportu).

Zagłębiając się w ten specyficzny nurt architektury, trafiliśmy na prawdziwą perełkę. Dzięki uprzejmości Pani Jagody otrzymaliśmy arcyciekawy artykuł z ówczesnej prasy, niemieckiego dziennika Danziger Vorposten, który niezwykle plastycznie, choć przez pryzmat ówczesnej propagandy, opisuje wydarzenia i realia związane z powstaniem i funkcjonowaniem tego miejsca. Czym żyło ówczesne Praust? Jak na łamach prasowych relacjonowano inwestycje społeczne tamtego okresu?

„Piękny Dom Koleżeński przy Cukrowni Pruszcz. W pobliżu znajduje się wspaniały basen i duży plac sportowy” (Fot. Sönnke), entuzjastyczny podpis pod kadrem w Danziger Vorposten dobrze oddaje charakter ówczesnych relacji prasowych z nowych inwestycji w Praust. Na zdjęciu znana Pruszczanom fontanna w parku koło Domu Kultury. Na zdjęciu, poza samą ryglową bryłą Kameradschaftshaus, uwagę zwraca m.in. charakterystyczny element architektury ogrodowej: znana Pruszczanom fontanna, która do dziś znajduje się w parku obok CKiS.


Poniżej prezentujemy tłumaczenie obszernego artykułu prasowego, który ukazał się we wrześniu 1940 roku na łamach dziennika Danziger Vorposten. Artykuł ze szczegółami relacjonuje uroczyste otwarcie nowego kompleksu rekreacyjno-sportowego przy pruszczańskiej Cukrowni. 

Na łamach gazety opisano nie tylko sam nowo wybudowany Dom Koleżeński (Kameradschaftshaus - dzisiejsze Centrum Kultury i Sportu), ale również całe towarzyszące mu zaplecze: basen, park z fontanną, boiska sportowe, korty tenisowe oraz bieżnię. To wyjątkowe świadectwo epoki pokazuje, jak wielki zamach urbanistyczny i społeczny miały inwestycje realizowane wówczas w tej części Praust.

!Wszystko dla społeczności! 

Nowy dom koleżeński firmy Cukrowni Pruszcz (Zuckerfabrik Praust).


Robotnicy, którzy zostali już przeszkoleni, zostali w niedzielę wprowadzeni na nowe tereny i innych szarmanckich placówek, które powstały w ścisłej współpracy dyrekcji fabryki. które są wzorcowe dla pracy pomocniczej Niemieckiego Frontu Pracy. Na uroczystej inauguracji oprócz zwolenników fabryki obecni byli przedstawiciele partii i państwa, m.in. starosta i zarządca powiatu Jobst, zarząd powiatu stary Domburg, burmistrz Greude, przedstawiciele Niemieckiego Frontu Pracy, rada powiatu.

Po kilku uwagach wprowadzających, dyrektor generalny firmy, dr Boetther, zabrał głos w przemówieniu, w którym wyjaśnił, co następuje:

Powstałe obiekty są kontynuacją tych, które zostały stworzone przez naszego wspaniałego poprzednika. 

Dyrektor generalny Boetter, który niestety nie mógł być świadkiem zakończenia prac, a który został uhonorowany pamiątkowym prezentem. Budowa kompleksu napotkała na spore trudności, gdyż teren był bardzo żyzny, a wody gruntowe stanowiły stały problem. Ale wszystkie trudności zostały pokonane i ku uciesze i zadowoleniu pracowników fabryki i zwolenników udało się zrealizować projekt, który znacznie przekracza ich oczekiwania. Jednak korzystając z okazji chcielibyśmy podziękować wszystkim naszym pracownikom, architektom i budowniczym, a przede wszystkim członkom naszego zespołu, których niestrudzona praca przyczyniła się do ukończenia projektu. 

Budowa miała być ukończona w poprzednim sezonie, ale przeszkodził jej wypadek, który pochłonął wszystkie środki na inne zadania.

Budynek i obiekty sportowe, które są doskonałym przykładem szybkiej społeczności firmy, oferują zwolennikom wszystkich krajów bałtyckich niezrównaną możliwość współdziałania ze sobą i z kierownictwem firmy w zakresie różnych zajęć sportowych i ćwiczeń fizycznych. Pomaga to również zwiększyć zdolność roboczą pracowników do przyszłej pracy.


Analizując rozwój przestrzenny części wschodniej Pruszcza w latach 30. i na początku lat 40. XX wieku, wyraźnie widać, że powstanie przedszkola oraz sąsiedniego terenu sportowo-rekreacyjnego stanowiło jeden przemyślany plan urbanistyczny. To właśnie w latach 1938-1940 ukształtował się dobrze znany nam do dziś obszar rekreacyjny.

Warto przypomnieć, że dzisiejszy Dom Kultury pełnił wówczas funkcję tzw. Kameradschaftshaus (Domu Koleżeńskiego) dla pracowników pruszczańskiej cukrowni, mieściły się w nim przestrzenie integracyjne, ale i zaplecze dla ówczesnych organizacji partyjnych.

Doskonałą analizę architektury obu tych obiektów: przedszkola przy ul. Kochanowskiego oraz samego Domu Koleżeńskiego, odnajdziemy w wspomnianej pracy „Nawiązania do tradycji budownictwa wiejskiego w architekturze Wolnego Miasta Gdańska w dobie narodowego socjalizmu” [1]. Autorka zwraca uwagę na wspólne mianowniki stylistyczne oraz harmonogram powstawania tego kompleksu:

„Podobne formy, jak w przypadku przedszkola w Pruszczu Gdańskim, zastosowano przy budowie tzw. Domu Koleżeńskiego (Kameradschaftsheim) dla pracowników miejscowej cukrowni. Obiekt oddano do użytku dopiero we wrześniu 1940 r., a więc po włączeniu WMG do Rzeszy, ale jego realizację zapowiedziano już wiosną 1938 r. przy okazji budowy pobliskiego placu sportowego.

Budynek stanął w sąsiedztwie cukrowni, po przeciwległej stronie Bahnhofstraße (obecnej ul. F. Chopina 34), i przyjął formę podpiwniczonego, piętrowego domu w konstrukcji fachwerkowej, przykrytego stromym dwuspadowym dachem z lukarnami. Po stronie wewnętrznego dziedzińca dostawiono wysoki, podpiwniczony taras, z przejściami do wnętrza poprzez trzy portfenetry, zwieńczone łukiem odcinkowym. W budynku, oprócz dużego pomieszczenia dla załogi, urządzono kuchnię, kręgielnię i przebieralnie. Obok zbudowano bieżnię, basen i kort tenisowy.”

Opis ten idealnie uzupełnia obraz, jaki wyłania się z relacji prasowych z września 1940 roku. Pokazuje, jak tradycyjna forma architektoniczna (konstrukcja ryglowa/szachulcowa) została wykorzystana do stworzenia nowoczesnego jak na owe czasy zaplecza socjalnego i rekreacyjnego: z kręgielnią, kortami, basenem i boiskami, które przez kolejne dziesięciolecia służyły już powojennym mieszkańcom Pruszcza Gdańskiego.


Próba odtworzenia pierwotnego wyglądu Kameradschaftshaus oraz jego najbliższego otoczenia. Ilustracja powstała na bazie archiwalnej fotografii prasowej z Danziger Vorposten przy użyciu algorytmów sztucznej inteligencji, pozwalając wyobrazić sobie pełną kolorystykę i detalikę tego miejsca w 1940 roku.

Widok pionowy (ortofotomapa) kompleksu sportowo-rekreacyjnego przy obecnej ul. F. Chopina w Pruszczu Gdańskim z lat 70. XX wieku. U góry widoczna bryła dawnego Domu Koleżeńskiego (Kameradschaftshaus, obecnie CKiS), poniżej płyta boiska ze ścieżką biegową. W części wschodniej (po prawej stronie), pośród zadrzewienia fontanna oraz widoczna niecka wyłączonego z użytkowania, przedwojennego basenu odkrytego.


Źródła:

  1. J. Załęska-Kaczko, Nawiązania do tradycji budownictwa wiejskiego w architekturze Wolnego Miasta Gdańska w dobie narodowego socjalizmu, „Porta Aurea” 2021, nr 20, s. 174–205.

  2. Dwa baseny w Praust, https://praust.wordpress.com/category/dwa-baseny-w-praust/



Brak komentarzy:

Pruszcz w powojennych spisach telefonicznych

Pruszcz w powojennych spisach telefonicznych Poszukując materiałów na temat powojennego Pruszcza Gdańskiego, niezwykle ciekawym, choć niszow...