Bilet z pruszczańskiego Kina Krakus

Kino Krakus, którego już nie ma…

Kino Krakus zniknęło z przestrzeni Pruszcza Gdańskiego już dawno, ale jak widać wciąż potrafi o sobie przypomnieć.
Podczas domowych porządków jeden z czytelników i obserwatorów strony p. Krystian natrafił na prawdziwy skarb: stary bilet do kina. Papierowa karta wstępu, nieco już zmęczona swoim kinowym życiem, przetrwała ponad pół wieku, by znów wywołać wspomnienia.

Ten niepozorny bilecik stał się pretekstem do prawdziwej podróży w czasie, nie tylko do 1971 roku, kiedy trafił do kina Krakus, ale też do świata dwóch filmów z 1969 roku, które opowiadały o wydarzeniach z 1928 roku. Historia rozciąga się od słonecznej Italii, przez Słupsk (niem. Stolp), aż po lodowe pustkowia Bieguna Północnego! To niesamowite, jak jeden mały kawałek papieru potrafi połączyć tak różne miejsca i epoki, od dramatów historycznych, przez szaleństwa produkcji filmowej, po pamięć kina, które już nie istnieje.

Bilet z Kina Krakus, czwartek 19 sierpnia 1971 roku, jego historia zajęła dwa filmy, podczas których odkrywany był los sterowca Italia i inne niezwykłe opowieści związane z tym filmowym seansem

Na bilecie można odczytać:

MINISTERSTWO KULTURY I SZTUKE Naczelny Zarząd Kinematografii

BILET WSTĘPU DO KINA

Min. Kuit SL Nadz. Zarz

ODCINER KONTROLNY

Ser. Gbe

Bilet ważny tylko na oznaczony dzień 1 seans. Zachować o kontroli

I na odwrocie znajduje sie pieczątka Kina Krakus z data seansu.  

Co grano w Kinie Krakus w czwartek, 19 sierpnia 1971 roku? Co było wyświetlane było na ekranie?

Otóż był to film „Czerwony namiot”

Film opowiadał o tragicznej wyprawie Umberta Nobilego sterowcem Italia na Biegun Północny oraz o dramatycznej akcji ratunkowej, która poruszyła cały świat.

Kilka faktów dla kinomanów:

• oryginalny tytuł: Krasnaya palatka

• produkcja: ZSRR / Włochy (1969)

• reżyseria: Michaił Kałatozow

• czas trwania: 2 godz. 38 min

• gatunek: przygodowy / dramat historyczny

Film oparty jest na autentycznych wydarzeniach z 1928 roku. Po katastrofie sterowca Italia na lodach Arktyki, słynny norweski polarnik Roald Amundsen wraz z Rosjanami zorganizował heroiczną akcję ratunkową. Wyprawa ta na zawsze zapisała się w historii eksploracji polarnej [1].

Co ciekawe, ta zrealizowana z dużym rozmachem koprodukcja radziecko-włoska otrzymała w 1972 roku nominację do Złotego Globu w kategorii najlepszego filmu zagranicznego.

 Polski plakat promujący Czerwony namiot. Wyprawy generała Nobile na Biegun Północny w 1928 roku 

Radziecki billboard, plakat kinowy filmu [2]

Dla wszystkich, którzy chcą poczuć sierpniowy klimat 1971 roku, propozycja na idealny, zimowy seans. Tutaj, żeby było ciekawiej, pozostaje wybrać wersję gdyż de facto powstały aż dwa filmy Czerwonego namiotu. Na dodatek podczas produkcji i odtwarzania scen wydarzyły się cuda, aż do maksymalnej awantury o film.

👉The Red Tent (1969) Peter Finch, Sean Connery, Claudia Cardinale

https://www.youtube.com/watch?v=mWIKj9O2M-M

  👉 The Red Tent (1969) https://www.youtube.com/watch?v=NovoRWvzDCg

„Czerwony namiot” to film, który powinien zajmować poczesne miejsce w historii kina choć w bardzo osobnej, niemal egzotycznej kategorii. Opowiada o dramatycznej wyprawie Umberta Nobilego na Biegun Północny w 1928 roku i akcji ratunkowej, zakończonej sukcesem dzięki radzieckiemu lodołamaczowi Krasin. Sama historia była dla ZSRR propagandowym skarbem i stała się pretekstem do międzynarodowej, niezwykle kosztownej koprodukcji [3].

Kulisy powstawania filmu są niemal ciekawsze niż fabuła: spory ideologiczne, nieograniczony budżet, zmieniające się wersje scenariusza, udział największych gwiazd epoki (m.in. Sean Connery, Claudia Cardinale) oraz realizacja w ekstremalnych arktycznych warunkach. Efektem były… dwa różne filmy pod tym samym tytułem, radziecki i „międzynarodowy”.

Choć obraz nie odniósł wielkiego sukcesu, pozostał fascynującą ciekawostką swoich czasów: monumentalnym, nieco groteskowym dzieckiem zimnej wojny, z imponującymi zdjęciami i muzyką Ennia Morricone, które do dziś potrafią zrobić wrażenie.

To obraz, który powinien zajmować poczesne miejsce w historii kina, choć w swojej „egzotycznej” kategorii. Opowiada historię włoskiego generała Umberta Nobilego i jego katastrofalnej wyprawy sterowcem Italia nad Arktykę w 1928 roku. Po katastrofie połowa załogi zginęła, reszta znalazła się w dramatycznej sytuacji — i dopiero radziecki lodołamacz Krasin uratował rozbitków. Historia sama w sobie brzmi jak scenariusz filmu przygodowego, ale to naprawdę wydarzyło się naprawdę.

"Italia" w Słupsku. Pechowa ekspedycja Italii. Ekspedycja polarna sterowca Italia w 1928 roku miała być spektakularnym sukcesem.  Okazała się pasmem porażek, które kosztowało życie połowy załogi [3]

Samo powstanie filmu było równie szalone, co fabuła. Radzieckie Mosfilm rzuciło niemal nieograniczone środki, reżyser Michaił Kałatozow walczył z ideologią, ambicjami gwiazd i wymaganiami Włochów. W efekcie powstały dwa filmy pod tym samym tytułem, radziecki i międzynarodowy, z różną muzyką i nieco inną narracją. 

Wyprawę od początku prześladował pech. Podczas lotu z Mediolanu do Słupska Nobile o mały włos nie stracił sterowca, gdy nad Czechosłowacją rozpętała się burza. Grad i błyskawice zagrażały wypełnionemu wodorem statkowi powietrznemu, każda chwila mogła skończyć się pożarem. Podczas postoju w Słupsku, Nobile postanowił naprawić wszystkie uszkodzenia spowodowane przez burzę. 16 kwietnia 1928 r. "Italia" zakotwiczyła w hangarze w Jezierzycach, a znamienitego gościa umieszczono w najelegantszym słupskim hotelu "Mund". Odbył się również oficjalny bankiet [4]

Dziś, oglądając „Czerwony namiot”, trudno uwierzyć w wysiłek i chaos, który towarzyszył jego powstawaniu. To dzieło swojego czasu, pełne ambicji, propagandy i szaleństwa wielkiego kina. A dla mnie? To także kawałek wspomnień o kinie, które już nie istnieje, o biletach i zapachach, które przetrwały tylko w pamięci i w szufladach starych domów.

Trasa przelotu sterowca „Italia” – z Rzymu przez Mediolan do Słupska, a dalej ku biegunowi. Fragment dokumentuje pechową podróż, w trakcie której burze i grad niemal zniszczyły statek powietrzny.

Czasem jeden stary bilet potrafi otworzyć całą historię i przypomnieć, że kino nie zawsze było tylko rozrywką, ale też wehikułem czasu.

1. Filmweb, Czerwony namiot, https://www.filmweb.pl/film/Czerwony+namiot-1969-4806/descs

2. Informacje na temat akcji ratunkowej, sądowego procesu, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Red_Tent_%28film%29

3. Pechowa ekspedycja Italii, https://ciekawostkihistoryczne.pl/2021/12/12/pechowa-ekspedycja-italii/

4. Narcystyczny kapitan i tragedia w krainie lodu, https://podroze.onet.pl/ciekawe/wyprawa-umberto-nobile-sterowcem-italia-na-biegun-polnocny/9lym86g

Herb Pruszcza Gdańskiego

Szanowni Państwo,

wielu z Was pisało do nas lub oznaczało nas w dyskusjach z prośbą, abyśmy odnieśli się do sprawy nowego herbu Pruszcza Gdańskiego. Nie rościmy sobie prawa do pouczania władz, jak należy rządzić miastem ani jakich symboli używać, by nie budziły wstydu czy konsternacji. Kilka słów refleksji – a nawet krytyki – jednak się należy. Zwłaszcza wobec władzy sprawowanej od lat niemal przez zasiedzenie.

Formalnie rzecz biorąc, urzędnicy nie zawsze mają obowiązek przeprowadzania konsultacji społecznych przy zmianach herbowych – wszystko zależy od zapisów statutu gminy, czy też miasta. Brak obowiązku nie zwalnia jednak z rozsądku. Herb miasta nie jest bowiem urzędowym logo ani estetyczną fanaberią kilku osób, lecz symbolem wspólnoty i jej historii. To znak, który powinien łączyć mieszkańców, a nie dzielić ich na zwolenników i zaskoczonych obserwatorów. Dobrą praktyką – nawet jeśli niewymaganą przepisami – jest informowanie mieszkańców i umożliwienie im zapoznania się z planowanymi zmianami. Brak dialogu niemal zawsze rodzi niepotrzebne kontrowersje, szczególnie gdy chodzi o symbole mające funkcjonować przez kolejne dekady.

W dyskusjach często pojawiało się porównanie do Gdańska, gdzie – jak przypominano – za podobne projekty płaci się niemałe pieniądze. Warto więc przywołać przykład województwa pomorskiego. Projekt logo „Pomorskie”, autorstwa Andrzeja Pągowskiego, zaprezentowany w 2015 roku, kosztował około 90–93 tys. zł i powstawał ponad rok. Wzbudził przy tym ogromne kontrowersje i do dziś bywa przywoływany jako przykład kosztownej, a niekoniecznie powszechnie akceptowanej zmiany wizerunkowej.

Jak się okazuje, w Pruszczu Gdańskim skala wydatków wcale nie była tak odległa (co prawda różnica dziesięciu lat na pewno miałaby istotny wpływ na koszty). Miasto zamówiło nie tylko sam herb, ale pełen pakiet identyfikacji wizualnej oraz elementy Systemu Informacji Miejskiej. Z dostępnych dokumentów wynika, że łączny koszt przedsięwzięcia wyniósł 83 950 zł brutto, na co złożyły się:

• 6 150 zł – studium historyczno-heraldyczne,

• 35 000 zł – korekta herbu oraz podstawowe elementy identyfikacji wizualnej (typografia, kolorystyka, flagi, pieczęcie, papiery firmowe),

• 42 800 zł – identyfikacja wizualna, System Informacji Miejskiej oraz komunikacja zmiany (pylony, witacze, oznakowanie ulic, materiały informacyjne, strona WWW, wystawa, animacje i prelekcje).

Warto przy tym pamiętać, że koszt samego projektu to dopiero początek. Zmiana herbu pociąga za sobą lawinę kolejnych wydatków: od wymiany pieczęci i papierów urzędowych, przez tablice z nazwami ulic, oznakowanie budynków i jednostek miejskich, aż po elementy infrastruktury i materiałów promocyjnych, które przez lata funkcjonowały z dotychczasowym godłem pruszczańskim. W skali całego miasta oznacza to setki tysięcy, a docelowo nawet miliony złotych, wydawane na zmiany wizualne, których zasadność i społeczna akceptacja wciąż pozostają przedmiotem dyskusji.

To kolejny powód, by przy tego typu decyzjach stawiać na dialog, rozwagę i transparentność – zanim, a nie dopiero wtedy, gdy kolejne publiczne pieniądze zostaną już nieodwracalnie wydane.

Wszystko to dzieje się w mieście, które z jednej strony deklaruje troskę o historię, a z drugiej – od lat pozwala na jej stopniowe wypieranie: przez nieprzemyślane remonty, wyburzenia historycznych domów i zastępowanie ich „stylizowanymi” nowymi obiektami, a także przez tworzenie urzędowych bytów mających w nazwie historię, lecz funkcjonujących raczej jako administracyjne wydziały niż realne instytucje pamięci.

Nie chodzi o to, by każdą zmianę torpedować. Chodzi o to, by w mieście z tak złożoną i ciekawą przeszłością historia nie była jedynie dekoracją do bieżących decyzji, lecz realnym punktem odniesienia. A to wymaga rozmowy, nie tylko uchwał.

Obecnie, gdy środki publiczne zostały już wydane, a mieszkańców postawiono przed faktem dokonanym, postanowiliśmy sprawdzić, jak mogłaby wyglądać alternatywa. Zwróciliśmy się do ogólnodostępnych narzędzi sztucznej inteligencji, przekazując im kilkanaście precyzyjnych wytycznych dotyczących historii Pruszcza Gdańskiego, z odniesieniami do dawnych nazw Prust i Praust, lokalnej symboliki oraz zasad klasycznej heraldyki.

W ciągu kilku minut otrzymaliśmy spójne propozycje, które – niezależnie od oceny estetycznej – pokazują, że proces projektowy można prowadzić szybko, transparentnie i w oparciu o jasno zdefiniowane założenia. Dla porównania: analogiczny proces po stronie urzędowej trwał kilka lat i wiązał się z bardzo wysokimi kosztami.

Jednym z kluczowych pytań, jakie postawiliśmy, było:
czy historycznie bardziej uzasadnionym symbolem dla miasta jest lew czy gryf?
Lew funkcjonował w dotychczasowym herbie, jednak – jak argumentowano – „przestał odpowiadać” nowej wizji. W jego miejsce pojawił się nowy znak, który według oficjalnych zapewnień ma być zgodny z zasadami heraldyki, choć wielu mieszkańców odbiera go jako nieczytelny, a nawet groteskowy. Do dziś nie ma też jasności, czy nowy symbol przedstawia lwa, gryfa, czy raczej formę pośrednią.

Sztucznej inteligencji jasno wskazaliśmy kontekst historyczny:

• Pruszcz Gdański nie posiadał średniowiecznego herbu miejskiego,

• pierwszy znany znak heraldyczny pojawił się w herbarzu Wolnego Miasta Gdańska jako herb parafii prausterskiej (równoramienny krzyż),

• w latach 60. XX wieku podejmowano próby stworzenia herbu miejskiego,

• współczesna zmiana herbu budzi poważne wątpliwości co do zgodności z zasadami heraldyki oraz ciągłości symbolicznej.

Efektem było kilka propozycji opartych na klasycznych regułach heraldycznych: prostych formach, czytelnych barwach i symbolice zakorzenionej w historii miejsca, a nie w doraźnych trendach wizualnych. Nie jako gotowe „rozwiązania do wdrożenia”, lecz jako dowód, że dialog, analiza i alternatywy były możliwe – i to bez wieloletnich procedur oraz znaczących wydatków.

Ten eksperyment nie ma na celu podważania decyzji już podjętych. Pokazuje jednak, że przy symbolach tak ważnych jak herb miasta, warto najpierw zapytać, poszukać i porozmawiać – zamiast dopiero po fakcie tłumaczyć, dlaczego „tak musiało być”.

Zapytaliśmy również o stylizację pazurów lwa – ich liczbę i formę, które w komentarzach były wielokrotnie przedmiotem sporów – oraz o wygląd litery „P”, dla której z dużą starannością próbowano doszukiwać się historycznych inspiracji w stylistyce przełomu XIX i XX wieku, w tym na kartkach pocztowych z dawnego Praust.

W ciągu zaledwie kilku minut otrzymaliśmy spójną propozycję, możliwą do dalszego dowolnego korygowania zgodnie z zasadami heraldyki. Co istotne, nie podejmowaliśmy się już kolejnych modyfikacji – nie dlatego, że projekt był „skończony”, lecz dlatego, że sam proces jasno pokazał, iż środki publiczne można było przeznaczyć na znacznie ciekawsze i bardziej potrzebne cele. Wydatki poniesione na wieloletnie prace projektowe wydają się bowiem niewspółmierne do efektu końcowego.

To klasyczny przykład różnicy pomiędzy rozwiązaniem prostym a urzędowym – jak między ławką kupioną w markecie a „ławką urzędową”, gdzie końcowy koszt potrafi urosnąć do zupełnie innej skali.

Poniżej prezentujemy propozycję oraz krótkie wyjaśnienia, oparte na najprostszych i najbardziej klasycznych wytycznych heraldycznych dla herbu Pruszcza Gdańskiego.

Propozycja herbu „Lew Prausterski”

Tarcza (pole herbowe)

Błękitna (azure) — kolor tradycyjnie używany w heraldyce pomorskiej i bałtyckiej; symbolizuje rzekę Radunię, wodę, spokój i wierność.

Godło główne

Lew złoty (or), wspięty (rampant), zwrócony w prawą stronę (heraldyczną), z czerwonym językiem i pazurami (barwy gules, typowe dla lwów pomorskich).

• Lew w heraldyce pomorskiej występuje często, również w licznych dawnych pieczęciach miast pruskich.

• Lew nie jest gryfem — dzięki temu nie powstaje konflikt z herbem gminy.

• Lew nawiązuje do obecnego herbu, a także historycznej przynależności do Gdańska.

Atrybut – litera „P”

Lew trzyma w łapie:

Złotą literę „P” (or), stylizowaną na gotycką uncjałę, aby nawiązać do historycznej nazwy Praust.

Litera „P”:

• zachowuje pełną zgodność heraldyczną (litery i cyfry mogą występować w herbach),

• jest jasnym i dosłownym symbolem Praust / Pruszcza,

• wygląda jak element godła, a nie logos.

Dodatkowe elementy symboliczne (opcjonalne)

Można rozważyć delikatne wprowadzenie symboli bez „przeładowania” tarczy:

• Pod łapami lwa mała fala srebrna (argent) – symbol Raduni.

• Nad lwem drobna złota gwiazda sześciopromienna (or) – symbol rozwoju miasta i jego powojennej historii (często stosowany neutralny element heraldyczny).

Dlaczego projekt jest heraldycznie poprawny?

- wyraźne barwy: or – gules – azure – argent
- prosta, czytelna kompozycja (nic nie zasłania lwa)
- brak cieni, trójwymiarów, logotypowych deformacji
- tradycyjna postawa lwa (rampant)
- symbol lokalny („P”) w formie akceptowalnej heraldycznie
- brak konfliktu z miejscowym herbem gminy (gryf)
- łatwy do odwzorowania w wersjach: druk, tablice, pieczęcie

Przedstawiam współczesną, ale w pełni heraldyczną propozycję herbu, która:

• nawiązuje do historii Prausta / Pruszcza,

• nie odtwarza średniowiecza na siłę, bo takiego herbu faktycznie nie było,

• uniknie groteski,

• jest czytelna, symboliczna, zgodna z regułami heraldyki,

• może służyć realnie jako herb miejski.

HERB PROPOZYCYJNY DLA MIASTA PRUSZCZ GDAŃSKI

„Lew dla Pruszcza Gdańskiego z nawiązaniem prausterskim (z Krzyżem i Literą P)”

TARCZA HERBOWA

Kolor pola: błękit (azure)
– symbol: Radunia, Pruszcz jako miasto rzeki, związek z wodą i pomorskim krajobrazem.
– kolor dopuszczony i klasyczny dla heraldyki miejskiej.

GODŁO GŁÓWNE: LEW ZŁOTY (OR) – WSPÓŁCZESNA HERALDYKA, CZYTELNA FORMA

Postawa:

Lew wspięty (rampant), zwrócony w prawo heraldyczne.
– jasna identyfikacja, bez wątpliwości „gryf czy lew”.
– forma klasyczna, ale rysowana współcześnie (czysta linia, symboliczny detal, bez logotypowania).

Barwy:

• ciało: złote (or)

• pazury i język: czerwone (gules)

Uzasadnienie:

Lew jest tradycyjny dla Pomorza i dawnych osad pruskich — pojawia się w ikonografii regionu znacznie częściej niż gryf.
Może pełnić funkcję stabilnego symbolu miejskiego, odpornego na interpretacje.

ATRIBUT 1 – LITERA „P” ZŁOTA (OR)

Lew trzyma w przednich łapach złotą, gotycyzującą literę „P”, jako czytelne odniesienie do:

• Praust (nazwa historyczna),

• Pruszcza (nazwa współczesna),

• tradycji pieczęci miejskich, gdzie litery były dopuszczalne.

Litera „P” nie jest dekoracją — staje się heraldycznym ładunkiem, pełnoprawnym symbolem.

ATRIBUT 2 – KRZYŻ RÓWNORAMIENNY SREBRNY (ARGENT)

Nawiązanie do jedynego historycznie udokumentowanego symbolu Praust — herbu parafii prausterskiej z herbarza Wolnego Miasta Gdańska.

Umiejscowienie krzyża:

W głowicy tarczy (u góry), niewielki, pojedynczy, srebrny.
– Nie dominuje nad lwem.
– Nadaje historyczną ciągłość bez przeładowania kompozycji.

ELEMENTY OPCJONALNE (jeśli miasto chciałoby bogatszą symbolikę)

Fala srebrna (argent) w podstawie tarczy

– symbol Raduni i Kanału Raduni;
– nie koliduje z godłem;
– nie przeciąża kompozycji.

Można ją dodać lub pominąć — projekt działa w obu wersjach.

KONSTRUKCJA CAŁOŚCI — ZASADY HERALDYKI ZACHOWANE:

- czytelność z daleka
- mała liczba elementów
- wyraźny kontrast (błękit – złoto – czerwień – srebro)
- symbolika nawiązująca do historii i tożsamości miasta
- brak cieni, efektów 3D, logotypowych deformacji
- łatwość wykonania na pieczęciach, dokumentach, tablicach

STRESZCZENIE PROJEKTU

Na błękitnym tle złoty lew wspięty, z czerwonymi pazurami i językiem, trzymający złotą literę P. W głowicy tarczy — srebrny krzyż równoramienny nawiązujący do herbu parafii prausterskiej. (Opcjonalnie: fala srebrna u podstawy).

To projekt, który mógłby zostać prawdziwym herbem miejskim, a nie obrazkiem, którego nikt nie rozumie.

W HERALDYCE LEW NIE MUSI MIEĆ 5 PAZURÓW  (?).

Heraldyczny lew zwykle ma 4 pazury — nie 5.

W większości klasycznych bestiariów heraldycznych, wzorników i herbarzy (XIII–XIX w.) lew przedstawiany jest:

• z czterema palcami na łapie (3 palce + kciuk),

• z widocznymi czterema pazurami,

• czasem stylizowany tak, że widać tylko 3 pazury.

Dlaczego?

Bo heraldyka jest stylizacją, a nie anatomią.
W heraldyce najważniejsza jest rozpoznawalność i ekspresja — nie szczegółowy realizm zwierzęcia.

A jak jest w profesjonalnej heraldyce europejskiej?

Przykłady lwów z czterema pazurami:

• Herb Czech (Lew czeski) – 4 pazury

• Herb Normandii – 4 pazury

• Herb Habsburgów – 4 pazury

• Herb św. Marka (Wenecja) – 4 pazury

• Herb Brabancji – 4 pazury

• Lew Luksemburski – 4 pazury

To są wzorcowe, profesjonalne herby europejskie.

Dlaczego mieszkańcy tak często uważają, że „powinno być 5 pazurów”?

Bo współczesne grafiki (nieheraldyczne) — np. z podręczników, bajek czy popkultury — przedstawiają lwa anatomicznego z 5 palcami.

Heraldyka nie pokazuje zwierząt anatomicznie.
To symbol, nie zdjęcie.

Czy przedstawiony przeze mnie lew jest zgodny z heraldyką?

Tak.
To prawidłowy, heraldyczny układ:

• postura: rampant,

• stylizacja: uproszczona, kontrastowa,

• pazury: 4, barwa kontrastowa,

• zgodność z zasadą czytelności,

• brak błędów heraldycznych.

Minimalizm nie ma tu znaczenia - to klasyczna forma heraldyczna.

W HERALDYCE LITERA NIE MOŻE WYGLĄDAĆ JAK WSPÓŁCZESNY KRÓJ PISMA.

Ma być symboliczna, ponadczasowa i stylizowana, a nie wyglądać jak z Worda, logotypu czy współczesnej typografii.

Jakie litery są dopuszczalne w heraldyce?

Litery pojawiały się w wielu europejskich herbach od XV wieku — ale zawsze:

1. w formie stylizowanej, nie „czcionkowej”

Litera nie może wyglądać jak Arial, Calibri, Helvetica, Times, ani jak nowoczesne fonty.

2. musi pasować do stylu rysunku herbu

Jeżeli lew jest heraldyczny, nie może trzymać litery wyglądającej jak z plakatu 2022 r.
Wtedy powstaje dysonans stylistyczny.

3. powinna mieć cechy epoki, do której nawiązuje symbol miasta

W przypadku Praust / Pruszcza mamy dwie naturalne możliwości:

A – gotycyzująca uncjała (XI–XV w.)

Bardzo naturalna, bo ziemia gdańska była krainą silnie związaną z gotykiem.
Litera „P” w takiej formie:

• wygląda dostojnie,

• jest ponadczasowa,

• kojarzy się z dokumentami miejskimi, pieczęciami i księgami,

• daje natychmiastowy „heraldyczny” odbiór.

B – renesansowa kapitala (XVI w.)

Prosta, ale nadal stylizowana – znana z renesansowych pieczęci miejskich.

Obie te wersje są zgodne z heraldyką, obie unikają współczesności.

A czego robić NIE WOLNO?

• Litery wyglądającej jak z nowoczesnego fontu.

• Litery stylizowanej „na logo”.

• Litery z gradientami, efektem 3D, cieniami.

• Litery o zmiennym nacisku pióra (kaligrafia współczesna).

• Litery cartoonowej lub geometrycznej.

• Litery bez żadnych historyzujących cech (czyli zwykłe „drukarskie P”).

To właśnie był problem wielu współczesnych herbów – litera wygląda, jakby ją wklejono z katalogu fontów.

Czy litera „P” w naszej propozycji jest wystarczająco stylizowana?

Tak, ale można ją bardziej upodobnić do uncjały lub kapitali renesansowej, żeby wzmocnić tożsamość historyczną.

Co byłoby najlepsze dla współczesnego herbu miasta?

Najlepsza jest stylizacja, która jest:

• ponadczasowa,

• historyczna,

• prosta,

• dojrzała heraldycznie,

• dobrze pasująca do lwa,

• czytelna z daleka.

Zwykle wybiera się uncjałę lub kapitalę renesansową, bo są neutralne i mają tradycyjną godność, a jednocześnie nie wyglądają jak starodawna fantazja.

Poniżej prezentujemy propozycję, której nie modyfikowaliśmy ani nie „upiększaliśmy” kolejnymi wariantami. Pozostawiliśmy ją dokładnie w takiej formie, w jakiej została zaproponowana w odpowiedzi na jasno zadane pytania i historyczne odniesienia. Jest to pierwsza, podstawowa propozycja symbolu – wynikająca z analizy przeszłości Prust i Praust, a nie z bieżących wizji czy urzędowych kompromisów.

Ten przykład pokazuje dość dobitnie, że korzystając z nowoczesnych narzędzi można w krótkim czasie przygotować rozwiązanie bardziej czytelne, spójne i osadzone w kontekście historycznym, bez wieloletnich procedur i kosztownych procesów decyzyjnych. Co równie istotne – takie podejście pozwala uniknąć późniejszych niejasności i tłumaczeń na kolejnych spotkaniach czy zebraniach, podczas których mieszkańcy próbują ustalić, czy patrzą na lwa, gryfa, czy może zupełnie inny twór.

Nie chodzi o to, by kwestionować każdą decyzję władzy. Chodzi o to, by symbole miasta były na tyle jednoznaczne i przemyślane, aby nie wymagały ciągłych wyjaśnień – i by władza nie musiała się z nich tłumaczyć zamiast z dumą je prezentować.

Park na prausterskim Błędniku

 Historia prausterskiego Parku na Błędniku

Ta ciekawa historia została odkryta na nowo na podstawie starej mapy Pruszcza (dawniej Praust), zawierającej zarówno zwyczajowe, jak i historyczne nazwy terenów. Analiza tej mapy pozwoliła odtworzyć zapomniane działania gdańskiego landrata, historię powstania parku, a w konsekwencji także jego upadek związany z działalnością znanych wówczas rzezimieszków i morderców.

Rejon, o którym mowa, znajduje się w trójkącie dzisiejszych ulic: Zastawnej, Armii Krajowej i Grunwaldzkiej.

1. Historia Parku na Błędniku to rejon  dzisiejszych ulic: Zastawnej, Armii Krajowej i Grunwaldzkiej.

W okresie rządów Samuela von Treuge, administratora dystryktu gdańskiego (Landkreis Danzig) w latach 1818–1844, Pruszcz (Praust) przeżywał dynamiczny rozwój. Budowano nowe szosy, sadzono drzewa oraz zakładano tereny zielone. Jednym z takich przedsięwzięć był Park przy prausterskim Błędniku, założony w 1819 roku, który istniał do około 1847 roku.

2. Samuel von Treuge, administrator dystryktu gdańskiego (Landkreis Danzig) w latach 1818–1844 [1]

W planach było także utworzenie w tym miejscu restauracji i przestrzeni rekreacyjnej. Niestety, ambitne zamierzenia zostały przekreślone przez działalność przestępczą, która naznaczyła ten obszar złą sławą.

W okolicznych lasach i zaroślach ukrywali się bowiem Repping i Zinnack, znani XIX-wieczni złodzieje i mordercy działający w rejonie Gdańska. Byli oni przywódcami licznej bandy rabusiów, siejących postrach wśród mieszkańców okolic Pruszcza. Ich działalność koncentrowała się w trójkącie pomiędzy drogą do Tczewa a okolicami Świncza. Dla poskromienia ich działań sprowadzono do Gdańska dodatkowo 20 sierżantów policji [2].

Kulminacją ich przestępczej kariery był głośny proces karny w 1853 roku, znany jako „proces gigantów Reppinga i Zinnacka”. Postępowanie, w którym sądzono łącznie 28 członków bandy, odbywało się w Gdańsku w styczniu i lutym 1853 roku i było szeroko komentowane w całym regionie.

Skala przestępczości była tak duża, że władze zmuszone były zatrudnić dodatkowych sierżantów pomocniczych, aby zapewnić mieszkańcom podstawowe bezpieczeństwo. Działalność bandy skutecznie zniechęciła do dalszego zagospodarowywania parku, który ostatecznie został wycięty i popadł w zapomnienie.

Szczegółowy, wierny opis procesu z 1853 roku, wraz z biografiami przywódców gangu, został utrwalony w XIX-wiecznych publikacjach poświęconych tej sprawie.

3. Strona tytułowa książki z procesu i występków grupy Reppinga i Zinnacka [3]

Poniżej wycinki z Kroniki Wsi Praust Wilhelma Hoffmana o tym terenie [4]:

1819 rok

Nasza miejscowość weszła na drogę szybkiego rozwoju pod aktywnym zarządem pana landrata Treugego. 

Już w 1819 r. rozpoczęto w Pruszczu budowę wielkiej szosy państwowej do Gdańska, którą w późniejszym czasie poprowadzono dalej w drugim kierunku przez Tczew do Bydgoszczy.

 

Landrat zadbał także o poprawę dróg wiejskich oraz posadzenie drzew przy tych drogach, jak i nad brzegiem Raduni. Ponadto zawdzięczamy mu założenie parku wiejskiego w celu upiększenia miejscowości (ten tzw. „błędnik" położony był na południowym skraju wsi, w trójkącie, pomiędzy drogami do Tczewa i Świńcza, i istniał do 1847 r.).

4. Prausterski błędnik (Irrgarten) rejon  dzisiejszych ulic: Zastawnej, Armii Krajowej i Grunwaldzkiej. Widoczny stary most na rzece Radunii i Różane Ogrody-aktualnie miejsce Parku Kultury "Faktoria" 

 1847 rok

Ponieważ w błędniku (Irrgarten) przebywał często podejrzany element (Repping i Zinnack, dwaj siejący strach mordercy na tle rabunkowym z tamtych czasów, mieli tam rzekomo mieć przez jakiś czas swoją kryjówkę), a zatrudnienie osobnego dozorcy parku było dla chłopów za drogie, teren ten zaplanowano przeznaczyć pod restaurację w lasku. Jednakże landrat odmówił wydania zezwolenia, na co gmina przedstawiła sprawę w rejencji, jednakże z tym samym skutkiem. W konsekwencji tych zdarzeń, na zgromadzeniu gminnym w dniu 19 października 1847 г. po-stanowiono o wycięciu drzew w parku, drzewa stojące na dzień I grudnia w mniejszych partiach ponumerowano i sprzedano pod wycinkę oferującym najwyższą cenę.

5. Prausterski błędnik (Irrgarten) po wycięciu drzew i budowie nowego osiedla w latach drugowojennych. Rejon  dzisiejszych ulic: Zastawnej, Armii Krajowej i Grunwaldzkiej.

Poniżej list gończy wydany za Reppingiem i Zinnackiem, opublikowany 15 marca 1848 roku w Amts-Blatt der Königlichen Regierung zu Danzig. Materiał otrzymaliśmy od znawcy gdańskiego środowiska przestępczego z połowy XIX wieku, dr. R. Kubusa, na którego wykładach miałem okazję uczestniczyć w trakcie studiów na Gedanistyce.

Nr 289. W nocy z 10 na 11 bieżącego miesiąca następujące cztery osoby, określone poniżej, stanowiące największe zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego i wielokrotnie karane, a mianowicie: robotnicy Johann Peter Bottke, Heinrich Jacob Lange, Carl Eduard Brock i szklarz August Otto Robert Repping z miejscowego więzienia karnego, gdzie przebywali w areszcie śledczym za kradzież i rozbój uliczny, uciekli w wyniku gwałtownej ucieczki. 

Wszystkie władze cywilne i wojskowe proszone są o zatrzymanie czterech wymienionych osób w przypadku ich pojawienia się i dostarczenie ich do więzienia karnego. 

  Gdańsk, 15 marca 1848 r.

6.  List gończy za Reppingiem i Zinnackiem, opublikowany 22 marca 1848 roku w Amts-Blatt der Königlichen Regierung zu Danzig [5]

Na koniec kilka informacji z procesu Reppinga-Zinnacka z uwzględnieniem napadów w Praust:

7. Proces Reppinga-Zinnacka z uwzględnieniem napadów w Praust

Kradzież w gospodzie „Weißen Kruge” w Praust koło Gdańska. 5 grudnia 1851 r. inspektor Wendt jechał z zbożem do Gdańska i nocował w gospodzie „Weißen Kruge” w Praust. Wóz z zbożem został zaparkowany w przylegającej do gospody stajni. Tego samego wieczoru z wozu skradziono 2 worki zawierające 6 korców pszenicy (o wartości 14 talarów). Kradzież została jednak natychmiast wykryta, a zboże znaleziono niedaleko, ukryte w śniegu. Mieszkańcy Schwohl, Möbus, Gottke i Johann Hennig zostali oskarżeni i przyznali się do wspólnego popełnienia tej kradzieży.

8. Biała Karczma z Praust

9.  Proces Reppinga-Zinnacka z uwzględnieniem napadów w Praust

Poważna kradzież z plecaka rzemieślnika Stolmanna w pobliżu Praust.9 listopada 1851 r. o godz. 19:00 rzemieślnik Stolmann, podróżujący z Dirschau do Gdańska, spotkał w pobliżu Praust wóz towarowy, którego kierowca zabrał go ze sobą. Stolmann położył swój bagaż na wozie, który był przykryty dużym płótnem. W Praust wóz zatrzymał się przed gospodą Kranichschen Krug. Woźnica i Stolmann zeszli z wozu. Kiedy później ruszyli dalej, sakwa zniknęła z wozu i okazało się, że plandeka naciągnięta na wóz została przecięta w tylnej części. W tym przypadku mamy więc do czynienia z poważną kradzieżą, o której popełnienie oskarżono braci Carla i Jos hanna Hennigów. Podczas przeprowadzonej wkrótce potem rewizji w ich domu znaleziono różne przedmioty, które poszkodowany rozpoznał jako znajdujące się w jego torbie. Carl Hennig twierdzi, że kupił te przedmioty od mieszkańca Selasinskiego za 5 talarów, Johann Hennig twierdzi, że otrzymał je od Selasinskiego w prezencie, co oba twierdzenia zaprzecza Selasinöki.

10. Proces Reppinga-Zinnacka z uwzględnieniem napadów w Praust

Prosta kradzież u Riebesa w Praust. W lutym 1851 r. sołtys Riebesw Praust zauważył, że z jego niezamkniętego strychu skradziono różne łóżka o łącznej wartości 8 talarów. Nie udało się ustalić, w jaki sposób doszło do tej kradzieży. O popełnienie tej kradzieży oskarżono mieszkańców Fieberg i Klingenberg. Spośród nich Klingenberg przyznał się do popełnienia czynu, podczas gdy Fieberg, pomimo wszystkich oskarżeń swojego wspólnika i kilku bardzo poważnych okoliczności oraz zeznań swoich najbliższych krewnych, nie chce wiedzieć nic o złodzieju

11. Proces Reppinga-Zinnacka z uwzględnieniem napadów w Praust

Wielka kradzież w gospodzie „Roter Krug” w Branst. Na początku marca 1851 r. woźnica Chlack z Malborka nocował w gospodzie „Roter Krug” w Praust. Swoją furmankę zaparkował w stajni przylegającej do gospody. Na wozie znajdowała się również znaczna partia skór, które Chlack otrzymał w Elblągu do dostarczenia do Gdańska. Rano Ghlack zauważył, że z tych skór skradziono cały pakiet skór końskich i 14 sztuk skór błyszczących. Nie stwierdzono śladów użycia siły, a okazało się, że jedne drzwi stajni, które wieczorem były zamknięte od wewnątrz, stały otwarte i okazało się, że przez szczelinę między drzwiami a ościeżnicą łatwo było podnieść rygiel za pomocą patyczka i w ten sposób otworzyć drzwi. Wartość skradzionych skór wynosi około 67 talarów. O tę wielką kradzież oskarżono Carla Fieberga z Praust. Żona Fieberga zeznała, że w 1851 roku jej mąż wrócił pewnego dnia do domu i powiedział jej, że znalazł kilka skór przy drodze (1). Opisał jej miejsce, w którym znajdowały się te skóry, i polecił jej, aby je stamtąd zabrała i zaniósła do Schwarza, który zapłaciłby jej za nie 2 talary, co też się stało. Zgodnie z tym Schwarz zeznał, że w marcu 1851 roku Fieberg zaoferował mu skóry na sprzedaż, twierdząc, że znalazł je przy drodze. Fieberg zaprowadził go następnie w pobliże Russoezin i pokazał mu 4 zwinięte kawałki skóry końskiej, które kupił od niego 4* za 3 talary i 10 groszy. Fieberg jednak uparcie zaprzecza wszystkim tym faktom i nie chce nic wiedzieć.

12. Proces Reppinga-Zinnacka z uwzględnieniem napadów w Praust

Poważna kradzież na drodze między Praust a Russoczyn.

13 grudnia 1851 r. woźnica Christian König jechał z ładowanym wozem z Gdańska do Dirschau. Wóz był drewniany, zamknięty z tyłu poprzeczną deską. Deska poprzeczna była przymocowana za pomocą kilku sznurów, dzięki czemu wagon był zamknięty w taki sposób, że nic z załadowanych towarów nie mogło spaść. Wśród innych ładunków znajdowały się dwie beczki z kołami, wypełnione delem, oraz duża beczka Orhoft z towarami (kawa, ryż, przyprawy, orzechy brazylijskie). Król otrzymał ten ładunek w Gdańsku do dostarczenia właścicielowi majątku Mankiewiczowi w Janischau, w którym znajdowało się

1 worek z 55 funtami ryżu karolińskiego,

1 worek z 10 funtami orzechów para,

1 worek z 2 miarami zielonej pszenicy,

1 rolka kolorowej płótna woskowego,

1 żelazna patelnia,

1 para damskich butów,

1gumowe buty,

5 funtów białego sznurka

i kilka innych podobnych rzeczy. Król wyruszył z Gdańska...

1. Samuel von Treuge, https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=POWIAT_GDA%C5%83SKI

2. Policja, https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=POLICJA

3. Proces Reppinga-Zinnacka: czyli szczegółowy i wierny opis procesu karnego przeciwko 28-osobowej grupie rabusiów i złodziei, który odbył się w styczniu i lutym 1853 r. przed sądem przysięgłych w Gdańsku, wraz z biografiami przywódców grupy i historią ich uwięzienia, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/20736/edition/16815/

4. Z Kroniki wsi Pruszcz w powiecie Gdańskie Wyżyny Wilhelma Hoffmana (Chronik des Dorfes Praust Kreis Danziger Höhe : Sammlung der unter dem Titel "Aus vergangen Tagen" im "Anzeiger für Praust, Ohra und Umgegend" erschienen Aufsatze nach amtlichen Quellen), https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/14999/edition/11578

5. List gończy, https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/25723/edition/24298

☕☕☕

Moje działania poszukiwawcze i historyczne prowadzę pro publico bono, czyli z czystej pasji do odkrywania przeszłości i dzielenia się wiedzą z Państwem. Z myślą o nowoczesnych formach kontaktu założyłem portal, na którym można „postawić wirtualnie kawę” - drobny gest wsparcia dla mojej pracy.

Jednak najwięcej radości sprawia mi bezpośredni kontakt: wspólne wypicie gorącej, pachnącej kawy lub herbaty i wysłuchanie Państwa opowieści o dawnych czasach, dzieciństwie czy zmianach, które zaszły w naszym otoczeniu. To właśnie zdjęcia, pamiętniki i wspomnienia są często prawdziwym motorem napędowym moich działań – inspirują do dalszych poszukiwań, do burzy mózgów wśród pasjonatów historii, którzy chcą odkrywać przeszłość i dzielić się nią w kontekście naszych małych ojczyzn.

Dziękuję za uwagę, czas poświęcony na odwiedziny i za wszystkie historie, które zechcecie podzielić się ze mną. Każda z nich sprawia, że moja pasja do historii staje się pełniejsza i bardziej żywa.

Wirtualna kawa. Zapraszam i dziękuję ❤

☕ https://buycoffee.to/praust ☕

Dodatek:

13.  Repping i Zinnack w Praust na tle Białej Karczmy po napadzie 5 grudnia 1851 r. na inspektora Wendta

Ogrody tarasowe Schahnasjana

Der Schahnasjahnsche Garten

    O restauracji Schahnasjana dowiedziałem się podczas wykładu prof. Sławomira Kościelaka z Uniwersytetu Gdańskiego, prowadzonego na kierunku Gedanistyka w 2022 roku. Studia te przybliżają dzieje i kulturę Gdańska na szeroko zarysowanym tle wydarzeń ponad tysiącletniej historii Polski i Pomorza.

Jedne z wykładów poświęcone były „Stosunkom wyznaniowym w Gdańsku w XV–XIX wieku”, natomiast kolejna prezentacja dotyczyła tematu „Religie Orientu w Gdańsku w XVI–XVIII wieku – Żydzi, prawosławni, unici, Ormianie, muzułmanie?”. Jako przykład obecności Ormian w Gdańsku profesor przytoczył kilka informacji o Stephanie Schanasjanie, znanym przedstawicielu tej społeczności.

Schanasjan przybył do Gdańska z Persji i zajmował się handlem bursztynem. Posiadał dom przy ul. Motławskiej w Starych Szkotach. Jego syn, Johann Stephan, prowadził dom handlowy najpierw przy ul. Ogarnej 124, a następnie przy ul. św. Ducha 12. Był także właścicielem restauracji z ogrodem w Starych Szkotach, przy ul. Brzegi 25, na stoku tzw. Szewskiej Góry.

Ten fragment wykładu zainspirował mnie do odszukania „Ogrodów Schahnasjana”.

Ryc. 1. Orientacyjnie wskazane miejsce domu Schanasjana na Starych Szkotach

Źródło: S. Kościelak, Religie Orientu w Gdańsku w XVI – XVIII wieku. Dom Schanasjana lokalizacja, Gedanistyka Uniwersytet Gdański, 2023

     „Schenazie”, jak nazywano Stephana (ur. w 1737 roku, zm. w 1805), był kupcem, który przybył do Gdańska z Persji i zajmował się handlem bursztynem. Ożenił się z Barbarą z domu Prucheckich (zm. 25 IX 1847 r. w Gdańsku), z którą miał syna Johanna (Stephana) Schahnasjana – kupca oraz radnego Gdańska. Jego dom miał znajdować się przy ulicy Wybrzeże Raduni (Radauneufer) w Starych Szkotach; jego orientacyjne położenie zostało zaznaczone na fragmencie planu Gdańska z 1740 roku.

Ojciec Johanna, Ioh. Stefan Shah z Nassan, został zmuszony do ucieczki z ojczyzny położonej nad brzegiem jeziora Wan z powodów politycznych. Na te wybrzeża przybył około 1770 lub 1780 roku, gdyż – jak podkreślano – „handel kamieniami (bursztynem) był kuszący”. Dorastał w zamożnym i dystyngowanym środowisku, odebrał szerokie wykształcenie, a w Gdańsku pełnił funkcje publiczne jako nieopłacany urzędnik miejski i radny. Urząd radnego sprawował w latach 1826–1832 oraz 1835–1836. W 1836 roku objął stanowisko redaktora „Allgemeine Politische Zeitung”. Zmarł w 1856 roku.

Ryc. 2. Czasopismo Zachodniopruskiego Towarzystwa Historycznego wydanie 72 Gdańsk 1935 rok (niem. Zeitschrift Des Westpreußischen Geschichtsvereins heft 72 Danzig 1935)

Rejon poszukiwań „Szewskiej Góry” obejmuje teren pomiędzy ulicami Brzegi a Kolonią Anielinki. W najwyżej położonej części tego obszaru wzniesiono Bastion Jezuicki. Poniżej przedstawiono fragment mapy Gdańska z lat 1807–1833. W tym okresie dom oraz Ogrody Schahnasjana były już zdewastowane i całkowicie zniszczone w wyniku działań wojennych związanych z wojnami napoleońskimi.

Ryc. 3. Mapa Gdańska z lat 1807-1833, zaznaczony rejon poszukiwanych Ogrodów Schahnasjana

    Ogrody tarasowe Schahnasjahna zostały całkowicie zniszczone podczas wojen napoleońskich w latach 1807-1814, a w szczególności w czasie oblężenia 1813 roku. 

O Ogrodach Schahnasjana wspomina Walenty Wolski (właściciel Niestępowa pod Gdańskiem, bibliofil i pionier polskiego kolekcjonerstwa), który był przypadkowym kronikarzem oblężenia i zdobycia Gdańska przez wojska francuskie i polskie w 1807 roku. Na kanwie tych dramatycznych wydarzeń, których doświadczył podczas kampanii napoleońskiej, spisał pamiętnik.

Ryc. 4. W. Wolski, Pamiętnik 1806-1810, data wydania 1909, Kujawsko-Pomorska biblioteka cyfrowa

        "Upakowawszy zatym rzeczy nasze, iechaliśmy przez Szotland, gdzieśmy nayprzód zobaczyli ruiny przez rząd pruski przed bombardowaniem miasta po- czynione: zaraz Bramę Peterszawską przeiechawszy wszystkie budynki tak na niskiey, iako y przez Radunią na wysokiey stronie, Weinberg aż do spalonego klasztoru Stolcembergskiego wcale aż do gruntu zruy- nowane y poobalone, aż do pół Szotlandu y daley: klasztor Miłosiernych w Motławskiey ulicy wcale spa- lony, na rogu Szotlandu na wysokiey stronie dom Ormianina Schenazie wraz z ogrodem krótko przed oblężeniem pięknie wybudowany, spalony, tylko facyata wyzłacana została, a ogród także zniszczony".

W 1840 roku w Gdańsku powstało Towarzystwo Upiększania Miasta (niem. Verschönerungsverein zu Danzig, TUG), którego celem była poprawa jakości przestrzeni miejskiej. Pomysłodawcami jego utworzenia byli Jacob Friedrich Rüchel von Kleist oraz Wilhelm Ferdinand Zernecke.

Towarzystwo podjęło decyzję o odtworzeniu ogrodów tarasowych na południowym stoku Szewskiej Góry (niem. Schusterberg). Miejsce to cieszyło się dużą popularnością wśród gdańszczan ze względu na rozległy widok na miasto oraz okoliczne łąki. Staraniem Towarzystwa zrekonstruowano od strony Zaroślaka (niem. Petershagen) aleję lipową, wzniesiono świątynkę w stylu gotyckim oraz belweder widokowy. Założono również restaurację.

  

 O Ogrodach Schahnasjahna wspomina W. F. Zernecke w „Najnowszym przewodniku po Gdańsku i okolicach” z 1843 roku:

Ryc. 5. W. F. Zernecke, Cały Gdańsk za dwadzieścia srebrnych groszy 1843 (Zernecke W.F., Neuster Wegweiser durch Danzig und dessen Umgegend, 1843)

    "Ogród Schahnasjahna znajduje się w Starych Szkotach, składa się z tarasów z cudownymi dalekimi widokami, jest obecnie wynajmowany jako gospoda i jest bardzo popularny w lecie. Na wzgórzu obok Towarzystwo Upiększania zbudowało świątynię w stylu gotyckim i urządziło belweder, do którego prowadzi aleja lipowa od Zaroślaka (Petershager Thor) po prawej stronie. Stąd roztacza się panorama w trzech czwartych i widok na Dúnenbruch. Dalej po prawej stronie, w okolicy Pulverhaus, znajduje się trawiasty brzeg, z którego można podziwiać zaskakująco piękny widok na wąwóz Oruni (Ohra)".

Na blogu poświęconym poszukiwaniom domu Christiana Tolkiena natrafiłem na niezwykłą grafikę, która ma przedstawiać widok na Gdańsk z Ogrodów Schahnasjana [1].

 Ryc. 6. Widok na Gdańsk z Ogrodów Schahnasjana. Grafika Juliusa Gottheila z 1845 roku

Ryc. 7. Mapa Gdańska z 1901 roku. Rejon poszukiwań "Szewskiej Góry" oraz śladów po karczmie Schahnasjana

   O Ogrodach Schahnasjana pisał również Hans Reichow – niemiecki architekt i urbanista (1927). Studiował w Wyższej Szkole Technicznej w Gdańsku, gdzie obronił pracę doktorską poświęconą sztuce ogrodowej. W swojej publikacji „Dawna mieszczańska sztuka ogrodowa w Gdańsku” (niem. Alte bürgerliche Gartenkunst in Danzig) opisał oraz zrekonstruował graficznie Ogrody Schahnasjana [5].

Tak przedstawia to miejsce w swojej pracy:

    "Na zboczach Brebergu, w pobliżu Szańca Jezuickiego (1734 Jesuiter Schanze), rozbudowanego w XIX w., powstała gospoda Schahnasjana i park słynący z pięknego widoku. Podobny los (zniszczenia) spotkał może jeszcze piękniejszy, a w każdym razie bardziej okazały ogród gościnny na Schusterbergu przed bramą Petershagen, dawny "Schah-nasjahn'schen Gastgarten". Podczas gdy ogród Schroedera padł ofiarą niezrozumienia naszych czasów, ogród gościnny na Schusterbergu, który znajdował się na terenie fortyfikacji, został tak dokładnie zniszczony podczas oblężeń w latach 1807 i 1813, że dziś można go rozpoznać jedynie po geometrycznie regularnych zboczach, tarasach i schodach. Ale nawet one są na tyle ciekawe w swoim szczególnym położeniu i układzie, że wraz z nimi i niektórymi pozostałościami starych bukowych żywopłotów i alei, rekonstrukcja wydawała się warta zachodu. Tarasowy ogród wznosi się siedmioma stopniami około trzydziestu metrów nad poziomem rzeki Radaune, której brzegom towarzyszą cieniste promenady z miasta. Po pokonaniu dwóch schodów i minięciu niewielkiego prywatnego ogrodu karczmarza dochodzi się do najniższego tarasu, na którym wznosi się dwukondygnacyjny dom gościnno-mieszkalny. Kolejny taras jest dokładnie tak wysoki jak parter domu. Dzięki temu można do niego dotrzeć na poziomie gruntu z hali na piętrze. Jest to możliwe na dolnym tarasie z pokoi gościnnych na parterze. Jeśli główna linia kompleksu, nadana przez schody, doznaje przed restauracją niewielkiego zakrętu, to dla bezstronnego obserwatora będzie on tu najmniej zauważalny ze względu na zrównoważone położenie budynku. Jeśli uznać dwa tarasy przylegające do budynku za ogólne pomieszczenia jadalne restauracji na wolnym powietrzu, to kolejne trzy pomieszczenia w budynku są w pewnym stopniu pomieszczeniami specjalnymi. Tutaj obserwujemy przyjemnie zmieniającą się sekwencję pomieszczeń. Podczas gdy pierwszy z trzech tarasów ma w przybliżeniu kwadratowy plan i nie jest podzielony, następny ma arkadę pośrodku, która tworzy dwa wydłużone pokoje, a następnie na następnym poziomie kolejny mniejszy pokój, który nie jest podzielony. Formacja przestrzenna w całym projekcie uwzględniała warunki lokalizacji, tj. z jednej strony projekt podłogi, a z drugiej wybitnie piękny widok. Z dwóch stron granice przestrzeni tworzyły zawsze regularnie ułożone skarpy, których wysokość wynosiła około trzech metrów. Po trzeciej stronie, zwróconej w stronę doliny, tarasy pozostały otwarte na widok, z tego samego powodu wycięte szpalery buków po stronie południowej. Ogród musiał być założony na południowym stoku góry, ponieważ tylko tutaj nachylenie terenu było tak jednostajne, że pozwalało na niemal równomierne uformowanie tarasów. Jednak głównym powodem wyboru strony południowej była chęć zapewnienia tarasom słońca i osłonięcia ich od wiatru. Południowe słońce jest zapewne wykorzystywane także do sadzenia winorośli na tarasowym zboczu po prawej stronie ogrodu".

Ryc. 8. H. Reichow, Rekonstrukcja Ogrodów Schahnasjana, 1927 r. (niem. Der Schahnasjahnsche Garten).

    Do tej pory znany był jedynie adres, pod którym znajdowały się Ogrody Schahnasjana – dawna ulica Radauneufer 125, a współcześnie ul. Brzegi 25. Rysunek techniczny wraz z opracowaniem Hansa Reichowa oraz grafika Juliusa Gottheila stanowią jedyne znane mi ilustracje dawnego założenia kawiarni i tarasów, na jakie natrafiłem podczas poszukiwań informacji o Ogrodach Schahnasjana. Na żadnej z dostępnych mi map nie wskazano dokładnej lokalizacji tego miejsca, co sprawiło, że próby jego precyzyjnego ustalenia stanowiły niemałe wyzwanie.

Ostatecznie udało się to osiągnąć dzięki wykorzystaniu współczesnych metod pomiaru terenu. Skorzystałem z danych lidarowych (LiDAR – metoda skanowania powierzchni terenu za pomocą lasera, służąca do tworzenia cyfrowych, trójwymiarowych modeli obszarów na powierzchni Ziemi).

Poniżej przedstawiono porównanie planu Reichowa z obrazem uzyskanym ze skanowania lidarowego, które umożliwiło ponowne „odkrycie” Ogrodów Schahnasjana.

Ryc. 9. Porównanie rekonstrukcji Ogrodów Schahnasjahna przez Reichowa  (rekonstrukcja z 1927 roku) oraz współczesnego skanu lidarowego

 

Ogrody Schahnasjahna

    Wejście do ogrodów od strony ulicy Brzegi 25. Dzisiaj mostek nad Kanałem Raduni nie istnieje.

Ryc. 10. Widok w stronę Kanału Raduni oraz w kierunku wejścia do Ogrodów Schahnasjahna

Schody

Wejście na teren dawnych ogrodów znajduje się po lewej stronie domu przy ulicy Brzegi 25. Widoczne są tam schody, którymi można dotrzeć na wyższy poziom wzniesienia, mijając teren dawnej karczmy oraz domu Schahnasjanów, czyli budynek nr 25.

Ryc. 12. Ogrody Schanazjana, droga ku górze do dawnego punktu widokowego i ogrodów kaskadowych

Dom

Ryc. 13. Według właścicieli dom (dawna restauracja) został nadbudowany na starej bryle, która była z cegły

Ryc. 14. Zdjęcie domu przy ulicy Brzegi 25 przed całkowitymi zmianami i nową zabudową

Ryc. 15. Kolejne piętra kaskadowych ogrodów

Pozostałe elementy są nieczytelne do zaprezentowania fotograficznego. Na głównym, najwyższym tarasie parkowym wybudowano dom Kolonia Anielinki 41

Ogólna bryła terenu i inne porównania mapowe: 

Ryc. 16. Porównania z szkicem Reichowa na tle współczesnej mapy terenowej

Schweizergarten

Z dostępnych informacji wynika, że po około 1909 roku miejsce to zmieniło nazwę na Szwajcarskie Ogrody (niem. Schweizergarten), a przy Radauneufer 125 nadal funkcjonowała tam restauracja [3]. Podążając tym tropem udało się odkryć kilka ciekawych informacji na temat tego miejsca.

Właściciele: 

1843–1854 J.S. Schahnasjan

1869 Friedrich Wilhelm Johannzen

1874 Carl Fischer

1884–1908 Otto Ruth (zm. 1908 lub 1913)

Schweizergarten

1914–1939 wdowa Susanna Ruth z domu Gehrke [6]

  Poniżej fragment mapy Gdańska z 1906-1933 roku. Na mapie wskazany został Breberg (Jezuicka Góra). Ciekawostką są zaznaczone nowo powstałe ogrody działkowe wokół Szańca Jezuitów oraz w Starych Szkotach. Kolonie działkowe wokół Gdańska określane były jako "Laubenkolonie". Pierwsze kolonie altankowe powstały około 1906 roku na Starych Szkotach i obszarze "Bydlęcego Dworu" (niem. Viehhof). Były to najstarsze w Gdańsku ogródki działkowe :

- "Alt-Danzig", z 1908 roku,

- "Gute Hoffnung", z 1912 roku,

- "Englershöhe", z 1926 roku, obok Szańca Jezuickiego.

Ryc.17. Mapa pierwszych działek na terenie Starych Szkotów i Bydlęcego Dworu z 1933 roku. Zaznaczony rejon poszukiwanych ogrodów tarasowych.

Linia tramwajowa numer 6 na Orunię i "Szwajcarskie Ogrody"

    Pierwszą linię tramwaju konnego uruchomiono 23 czerwca 1873 roku, realizowaną przez berlińską firmę Deutsche Pferdeeisenbahn, na trasie z Heumarkt (Targ Sienny) przez Wrzeszcz do Oliwy. Po roku kursowanie tej linii zostało zawieszone z powodu silnej konkurencji ze strony kolei.

W 1877 roku majątek berlińskiego przedsiębiorstwa przejęli Otto Braunschweig i Oskar Kupferschmidt, a w 1878 roku otwarto nową linię z centrum miasta na Orunię. Pierwsze regularne połączenie uruchomiono 12 sierpnia 1896 roku w kierunku Siedlec i Oruni. W latach 1895–1896 jednotorowa linia tramwajowa z centrum do Oruni została zelektryfikowana, a na trasie stworzono trzy mijanki umożliwiające mijanie się tramwajów. Linia na Orunię otrzymała numer 6 i łączyła ul. W. Bogusławskiego (An der Reitbahn) w Gdańsku z dworcem na Orunii (Ohra). Przejazd z Targu Węglowego na Orunię kosztował około 30 pfennigów.

Niektóre fragmenty traktu tramwajowego otrzymały oficjalne nazwy. Odcinek w obrębie fortyfikacji miejskich, od Bramy Oruńskiej do Targu Siennego, nazwano Promenadą (Promenade, później Südpromenade).

Na terenie Zaroślaka Zewnętrznego, Starych Szkotów oraz Oruńskiego Przedmieścia główną arterią była Hauptstraße.

Nowe nazwy pojawiły się przed 1914 rokiem: w obrębie Starych Szkotów, od Bramy Oruńskiej do skrzyżowania z drogą do Łostowic, ulica nosiła nazwę Altschottland. Na Oruńskim Przedmieściu używano nazwy zgodnej z dawną nazwą geograficzną tego obszaru – Stadtgebiet. Dalszy ciąg na Oruni określano jako Hauptstraße, natomiast w okolicach Świętego Wojciecha ulica nosiła nazwę Stary Adalbert [4].

Ryc.18. Mapa planu Szkotów i Oruni z oznaczonym rejonem Ogrodów Szwjcarskich

Ciekawostką jest informacja o przystanku tramwajowym linii numer 6 na Orunię, który znajdował się w pobliżu Kościoła św. Ignacego. Dokładnego planu połączeń z wyszczególnionymi przystankami nie udało się odnaleźć, jednak z różnych źródeł wynika, że przystanek na Starych Szkotach, pomiędzy obszarem „Zremb” a kościołem św. Ignacego, nosił nazwę Schweizergarten-Viehhof, odnoszącą się częściowo do rozparcelowanego „Bydlęcego Dworu” (niem. Viehhof). Zwyczajowo przystanek ten nazywano „Szwajcarskie Ogrody”.

Ryc.19. Historyczny plan linii tramwajowych w Gdańsku (ówczesnym Danzig) z 1898 roku. Mapa pokazuje wczesną sieć tramwajową i jej rozszerzenia w tamtym czasie, w tym linie do Langfuhr (Wrzeszcz), Ohry (Orunia) i Emaus (Emaus)

Ryc.20. Linia tramwajowa, numery i rozkład jazdy

Ryc.21. Bilet i plan gdańskiej linii tramwajowej

Poniżej kilka zdjęć oruńskich tramwajów z numerem 6, niestety nie ma zdjęcia z przystanku na Szwajcarskich Ogrodach:

Ryc.22. Oruńska szóstka

Ryc.23. Oruńska szóstka

Ryc.24. Oruńska szóstka

Ryc.25. Oruńskie szóstki

Ryc.26. Oruńskie szóstki

Ryc.27. Oruńska szóstka

Ryc. 28. Na wskazanym na mapie punkcie znajdowała się mijanka tramwajowa, jednak przystanek niekoniecznie znajdował się dokładnie w tym miejscu. Najprawdopodobniej znajdował się nieco dalej, bliżej widocznego obszaru Viehhof, w rejonie Szwajcarskich Ogrodów. Do Ogrodów prowadził wówczas mostek nad Kanałem Raduni, co wskazuje, że przystanek zlokalizowano strategicznie bliżej wejścia do ogrodów, a nie bezpośrednio przy samej mijance tramwajowej.

Z historii tramwajów, z wątkami oruńskimi: w 1934 roku dokonano przebudowy trakcji elektrycznej, przystosowując ją do obsługi pantografami zamiast odbieraków drążkowych. Na trasie do Siedlec i Oruni pozostawiono starą trakcję, w wyniku czego tramwaje kursujące na tej trasie, aby dotrzeć do zajezdni przy Weidengasse (obecnie ul. Łąkowa), korzystały z torowiska technicznego na Starym Przedmieściu.

W 1942 roku powstała spółka akcyjna Verkehrsbetriebe Danzig Gothenhafen AG, w skład której weszła spółka DES AG. Wówczas planowano likwidację linii tramwajowych z Centrum do Siedlec i Oruni oraz zastąpienie ich liniami trolejbusowymi, jednak plany te nigdy nie zostały zrealizowane. Ostatecznie linia na Orunię została zlikwidowana w 1971 roku [5].

Ryc. 29. Gazeta gdańska 20 10 1927. Ofiara ruchu ulicznego w pobliżu Schweizegarten

Ogrody działkowe Schweizergarten, (siehe Laubenkolonie Altschottland)

W Gdańsku było wiele "kolonii altanowych", czyli ogródków działkowych z chatami i domkami, z których niektóre nadawały się nawet do zamieszkania na stałe. Z wykazu kolonii, altany na peryferiach Gdańska i przedmieściach w 1942 roku to nieruchomość należała do gdańskiego urzędu majątkowego Jopengasse 52. Budynki mieszkalne na działkach były własnością prywatną. Prawie wszystkie parcele miały około 500 metrów kwadratowych, dla dzierżawców obowiązywały zapisy prawne w rejestrze stowarzyszeń z dnia 10 lutego 1934 roku.

DECOR COLONIES

Stara Szkocja:

Englershöhe

Dobra nadzieja

Schweizergarten (Wykaz kolonii altany w 1942 roku [7]. )

Ryc. 30. Wycinki prasowe z gdańskich gazet, reklamy Schweizergarten na Alt Schottland

Ryc. 31. Wycinki prasowe z gdańskich gazet, reklamy Schweizergarten na Alt Schottland

W 1873 roku Wernick, Fritz w "Gdańsk: przewodnik po mieście i okolicach: z 30 ilustracjami i mapą miasta i okolic" (Danzig: ein Führer durch die Stadt und ihre Umgegend: mit 30 Illustrationen und einem Plane der Stadt und Umgegend):

Ryc. 32. Wysoko na wzgórzu znajduje się Schweizergarten

"Budowana obecnie kolej konna będzie również tanim i wygodnym środkiem transportu. Przez przyjazne przedmieścia Petershagen, piękne dziedzińce kościelne (warte opłaty za wstęp) do Petershagenerthor. Podczas gdy powozy pozostają przy drodze, pieszym zaleca się skorzystanie z przyjemnej ścieżki prowadzącej wzdłuż nasypu kanału Raduni. Ścieżka jest zawsze zatłoczona domami i ruchem ulicznym. Pierwsza stroma boczna ścieżka po prawej stronie prowadzi wokół fortyfikacji. Po prawej stronie wysoko na wzgórzu znajduje się Schweizergarten, popularny cel krótkich spacerów. Ci, którzy chcą mieć lepszy i bardziej rozległego widoku na miasto, niziny wspinają się stąd na szczyt Jesuiter- (od kościoła poniżej) lub Juden- (jak prawdopodobnie nazwano malowniczy izraelicki dziedziniec i cmentarz). Krótkie pół godziny dalej, nowy piękny punkt widokowy na prawo od ścieżki. Nazywa się on po prostu „Höne'sche Berg”, po posiadłości rodziny Höne (na życzenie, każde dziecko tutaj poda ci lokalizację)".

Ryc. 33. W 1881 roku pisano o Schweizer-garten w "Przewodniku po Gdańsku i okolicach" [7]

    "Rozległy widok na okolicę roztacza się spoza Bramy Petershager, również znajdującej się na prawo od Raduni - Schweizer-garten". 

 

Ryc. 34. Reklama Szwajcarskich Ogrodów 30 lipca 1898 roku z Danziger Heueste Nachrichten. Właścicielka Otto Ruth 1884–1908.

Ryc. 35. Przewodnik po dzielnicach Gdańska: ze specjalną mapą (niem. Führer durch die Danziger Umgegend : mit einer Specialkarte, Braun, Fritz 1899 [8]

    "Ścieżka na nasypie prowadzi pod redutą jezuicką (nazwaną tak od dawnego kościoła jezuickiego poniżej) obok przyjemnych tarasów Schweizergarten. To piękne miejsce do siedzenia, gdy światło księżyca prześlizguje się przez gałęzie i kąpie Żuławy w łagodnym blasku. Teraz ten cudowny kawałek ziemi nie jest już „nowoczesny”, cóż, nie pozwólmy, aby nam to przeszkadzało".

Opis Schweizergarten w "Małym przewodniku po Gdańsku" Püttnera Elise z 1901 roku, dawne wolne miasto cesarskie i hanzeatyckie, obecnie stolica prowincji Prusy Zachodnie (niem. Kleiner Führer durch Danzig: ehemalige freie reichs- und Hanse-Stadt, jetzt Hauptstadt der Provinz Westpreussen):

Ryc. 36. Ogrodowe puby w bezpośrednim sąsiedztwie miasta

Ryc. 37. Na południe od miasta, do miejscowości Orunia (Ohra) można dojechać kolejką elektryczną, z wieloma kawiarniami i punktem widokowym „Hoenes Höhe”

„Schweizergarten”, położony między Orunią oraz „Jezuickim Szańcem”, oferuje jeszcze więcej widoków, które znajdują się w odległości krótkiego spaceru. Do „Szańca Jezuitów”, który oferuje jeszcze więcej widoków, można łatwo dotrzeć pieszo wzdłuż zacienionego kanału Raduni (Radaune), który prowadzi obok podnóża Chełm (Stolzenberg) i kościoła na Starych Szkotach (Alt-Schottländer). Za Orunią warto odwiedzić leśną idyllę „Trzy Świńskie Głowy” (Dreischweinsköpfe), przedmieścia Św. Wojciecha (St Albrecht - dawniej miejsce pielgrzymek) i Pruszcz (Praust), z wyjątkowymi szkółkami drzew Rathke. Jednak najwspanialszym celem podróży na południe (pociągiem) jest Malbork (Marienburg), potężny stary zamek zakonu, któremu w ostatnich dziesięcioleciach przywrócono dawny blask i świetność.

Ryc. 38. Reklama z Danziger Heueste Nachrichten 16 czerwiec 1900 rok

Ryc. 39. Przebity nożem przez "przyjaciela"

Źródła:

[1] Czy mamy wizerunek domu Christiana Tolkiena! (XIX wiek), 

https://tolkniety.blogspot.com/2018/08/zdaniem-p.html

[2] Kujawsko-Pomorska biblioteka cyfrowa. 

https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/7360/edition/13461

[3] SCHAHNASJAN JOHANN STEPHAN, 

https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=SCHAHNASJAN_JOHANN_STEPHAN,_kupiec,_radny

[4] Trakt Św. Wojciecha, , https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=TRAKT_%C5%9AW._WOJCIECHA

[5] Historia komunikacji tramwajowej w Gdańsku, https://pl.wikipedia.org/wiki/Tramwaje_w_Gda%C5%84sku.

[6] Kolonie altany, Unser Danzig, nr 2/2008

[7] Wegweiser durch Danzig und nächste Umgebung, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/2980/edition/33501/content

[8] Przewodnik po dzielnicach Gdańska, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/30947/edition/25645/content

[9] Gdańsk: festyn z okazji 140-lecia tramwajów,

https://kurier-kolejowy.pl/aktualnosci/14543/rail.knorr-bremse.com

Dziękuję za Twoją wizytę. Moje działania poszukiwawcze i historyczne prowadzę pro publico bono, czyli z czystej pasji do odkrywania przeszłości i dzielenia się wiedzą z Państwem. Z myślą o nowoczesnych formach kontaktu założyłem portal, na którym można „postawić wirtualnie kawę” – drobny gest wsparcia dla mojej pracy.

Jednak najwięcej radości sprawia mi bezpośredni kontakt: wspólne wypicie gorącej, pachnącej kawy lub herbaty i wysłuchanie Państwa opowieści o dawnych czasach, dzieciństwie czy zmianach, które zaszły w naszym otoczeniu. To właśnie zdjęcia, pamiętniki i wspomnienia są często prawdziwym motorem napędowym moich działań – inspirują do dalszych poszukiwań, do burzy mózgów wśród pasjonatów historii, którzy chcą odkrywać przeszłość i dzielić się nią w kontekście naszych małych ojczyzn.

Dziękuję za uwagę, czas poświęcony na odwiedziny i za wszystkie historie, które zechcecie podzielić się ze mną. Każda z nich sprawia, że moja pasja do historii staje się pełniejsza i bardziej żywa.

Wirtualna kawa. Zapraszam i dziękuję ❤

☕ https://buycoffee.to/praust ☕