Pruszcz w powojennych spisach telefonicznych

Pruszcz w powojennych spisach telefonicznych

Poszukując materiałów na temat powojennego Pruszcza Gdańskiego, niezwykle ciekawym, choć niszowym źródłem okazują się dawne spisy numerów telefonicznych. W tamtym okresie telefon wciąż pozostawał towarem luksusowym, a liczba abonentów w mieście była bardzo skromna. Mimo to zestawienie to stanowi fascynujący materiał topograficzny i historyczny: pozwala prześledzić strukturę rodzącej się po 1945 roku administracji, instytucji oraz pierwszych przedsiębiorstw, a także skonfrontować dawne realia z późniejszymi, gruntownymi zmianami w nazewnictwie miejskich ulic.

Warto zauważyć, że powojenne książki telefoniczne ukazywały się w miarę regularnie jedynie do około 1949 roku, po czym na kilka lat niemal całkowicie zniknęły z rynku wydawniczego, powracając w szerszej skali dopiero w okolicach 1954 roku. Zmiany te oraz szerszy kontekst historyczno-źródłowy dawnych wydawnictw cyfrowych można prześledzić m.in. w zasobach cyfrowych bibliotek i platform historycznych, takich jak Martin Opitz Bibliothek [1].

Lata 1945-1948 to okres względnego pluralizmu i powojennej odbudowy. Wydawano wówczas publiczne spisy abonentów, aby ułatwić komunikację gospodarczą i urzędową. W książkach z tego okresu gęsto reprezentowane były jeszcze podmioty prywatne, rzemiosło!

Sytuacja uległa drastycznej zmianie po 1949 roku. Zaostrzano doktrynę stalinowską i nastąpiła obsesja tajności. Na przełomie lat 40. i 50. władza komunistyczna wprowadziła restrykcyjną politykę ochrony tajemnicy państwowej. Wszystkie bazy danych, plany miast, wykazy adresowe, a nawet spisy telefoniczne zaczęły być traktowane przez aparat bezpieczeństwa (UB) oraz Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego jako potencjalne źródło wywiadowcze dla „wrogich mocarstw kapitalistycznych”. Udostępnianie spisu adresów i numerów instytucji państwowych, wojskowych czy milicyjnych postrzegano jako zagrożenie dla bezpieczeństwa ustroju [2].

Nastąpiła również likwidacja sektora prywatnego: Słynna „bitwa o handel” i wyparcie prywatnej inicjatywy sprawiły, że upaństwowiona gospodarka planowa nie odczuwała już komercyjnej potrzeby wydawania ogólnodostępnych książek adresowo-telefonicznych dla konsumentów [3]. 

Dodatkowy wpływ miały brak papieru i cenzura. Prasa i druk podlegały całkowitemu rozdzielnictwu odgórnemu (Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk), a priorytety wydawnicze przesunięto na literaturę propagandową.

Dopiero po śmierci Stalina (1953) i wraz ze stopniowym przełomem politycznym (okres odwilży stalinowskiej zwieńczony październikiem 1956 roku) nastąpił powrót do druku publicznych spisów telefonicznych. Ogólnokrajowe oraz wojewódzkie spisy abonentów powróciły do obiegu wydawniczego w latach 1954-1955. 

PRUSZCZ GDAŃSKI 1947 (8—18)

• 4 Apteka „Pod Orłem”, ul. Tczewska

• 3 Cukrownia w Pruszczu, centrala, ul. Stalina

• 21 — biuro

• 22 Komunalna Kasa Oszczędności powiatu Gdańskiego, ul. Gdańska

• 20 Majątek Państwowy B. O. P., Duże Żuławy

• 6 Majątek Państwowego Zarz. Nieruchomości „Lipowy Dwór”, ul. Tczewska

• 19 Majątek Państw. „Pruszcz — Pole”

• 8 Milicja Obywatelska, Komenda Powiatowa, ul. Stalina

• 24 — komendant

• 25 — wydział śledczy

• 1 Posterunek Miejski, ul. Tczewska

• 11 Młyn Motorowy Pow. Spółdzielni Rolniczo-Handlowej, ul. Ogrodowa

• 18 Ogrodnictwo Tadeusza Basy, Tczewska 7 a

• 7 Państwowa Stacja Traktorów i Maszyn Rolniczych, ul. Tczewska

• 23 Pawelec Aleksander, artykuły żelazne i części rowerowe, Stalina 2 a

POCZTA, TELEGRAF I TELEFON:

• Urząd Pocztowo-Telekom. Pruszcz Gdański, Stalina 1

• 15 Naczelnik Urzędu, b.

• 17 Rozmównica Publiczna

• 16 Telegraf

• 12 Powiatowa Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa „Samopomoc Chłopska”, Gdańska

SZKOŁY:

• 10 Państwowe Koedukacyjne Liceum Ogrodnicze i Gimnazjum Rolniczo-Ogrodn. w Pruszczu Gdańskim, Ogrodowa 3

• 14 Publiczna Szkoła Powszechna, ul. Ogrodowa

URZĘDY:

• 13 Powiat. Zarząd Drogowy, Tczewska

• 9 Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, placówka w Pruszczu, Stalina

• 5 Zakł. Elektryczne Wybrzeża (ZEW), placówka Pruszcz, Armii Czerwonej 11

• 2 Zarząd Miejski, Rynek

PRUSZCZ GDAŃSKI 1947/1948

PRUSZCZ GDAŃSKI 1947/1948

Analiza spisu telefonicznego dla Pruszcza Gdańskiego z 1948 roku w zestawieniu z wykazem z roku poprzedniego przynosi zaskakujący, ale bardzo wymowny obraz powojennych realiów. Okazuje się bowiem, że przez cały rok w lokalnej sieci abonenckiej nie zaszły absolutnie żadne zmiany. Wydawnictwo na rok 1948 to w rzeczywistości dosłowny przedruk matryc z 1947 roku.Dyrekcja Poczt i Telegrafów powieliła gotowy skład drukarski bez wprowadzania jakichkolwiek korekt czy nowych podmiotów.   

Na liście wciąż widnieje ta sama, zamknięta baza dwudziestu kilku numerów (w zakresie od 1 do 25, z liniami 15 i 16 przypisanymi bezpośrednio do Urzędu Pocztowo-Telekomunikacyjnego). Nie zmienił się ani układ sekcji obejmujący urzędy, szkoły i pocztę, ani nazwy instytucji, firm prywatnych czy powojenne nazewnictwo ulic (takich jak ul. Stalina, ul. Tczewska czy ul. Ogrodowa). 

Zamiast ponownego publikowania identycznej listy, warto odnotować ten fakt jako świadectwo powolnego tempa powojennej rozbudowy infrastruktury oraz specyfiki ówczesnej poligrafii, w której ze względów oszczędnościowych i administracyjnych po prostu powielano zeszłoroczne zestawienia. 

Źródła:

1. Martin Opitz Bibliothek, https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/detailseite/id/9891/

2. Wpływ aparatu władzy w latach 1944–1989 na polskie publikacje kartograficzne do użytku powszechnego w okresie PRL, http://maps.mapywig.org/m/m_documents/PL/WPLYW_APARATU_WLADZY_1944-1989_NA_POL_PUBL_KART_DO_UZ_POWSZECHNEGO_2012.pdf

3. Bitwa o handel, https://muzhp.pl/kalendarium/bitwa-o-handel

Zagadka fotograficzna z Pruszcza: Gdzie stał sklep „Jedność”?

Zagadka fotograficzna z Pruszcza: Gdzie stał sklep „Jedność”?

Wśród pakietu starszych fotografii z Pruszcza Gdańskiego, które trafiają do nas dzięki życzliwości p. Urszuli Niklas - wieloletniej Dyrektor Zespołu Szkół nr 2 (obecnie SP nr 2), dominuje bogaty zbiór z lat 1980-2000 [1]. Czasami jednak, wertując domowy album pani Urszuli, udaje się dokonać prawdziwych perełek odkrywczych.

Najstarsze z tych unikalnych znalezisk to zaledwie kilka miniaturowych odbitek fotograficznych w formacie 9x13 cm, potocznie nazywanych stykówkami. Choć na pierwszy rzut oka są niewielkie, ich cyfrowe skanowanie w wysokiej rozdzielczości pozwala wydobyć z cieni fascynujące detale: szyldy, napisy na witrynach oraz stroje ludzi z epoki.

Jedno z takich zdjęć właśnie trafiło na naszą podstronę społecznościową i stało się obiektem gorączkowego śledztwa. Do dziś zastanawiamy się: gdzie dokładnie znajdował się ten budynek?

Przeszukując cyfrowe archiwa prasowe, poświęciliśmy temu wątkowi sporo czasu i zdecydowanie się opłaciło! Trafiliśmy na realny ślad w prasie, który rzucił światło na to, gdzie i kiedy mogła powstać ta placówka

Zagadka fotograficzna z Pruszcza Gdańskiego. Sklep „Jedność” Robotniczej Spółdzielni Spożywców.

Przyjrzyjmy się bliżej temu, co zarejestrował obiektyw aparatu kilkadziesiąt lat temu. Główny napis nad drzwiami „ JEDNOŚĆ ” Rob. Spół. Spoż. z odp. udz. w Pruszczu-Gd. (co oznacza: Robotnicza Spółdzielnia Spożywców z odpowiedzialnością udziałową w Pruszczu Gdańskim). Sklep Nr 2 (symetrycznie po lewej i prawej stronie). Karty informacyjne na witrynach przy drzwiach. Po lewej: ARTYKUŁY TEKSTYLNE PRZYDZIAŁOWE. Po prawej: ARTYKUŁY SPOŻYWCZE PRZYDZIAŁOWE

Postacie stojące na schodach, ubrane w skromne, ale schludne, eleganckie stroje charakterystyczne dla drugiej połowy lat 40. XX wieku pozują na tle parterowego budynku handlowego z charakterystycznymi dwoma dużymi oknami witrynowymi osadzonymi na solidnej, ceglanej podmurówce. 

Szyld z przedwojenną formułą prawną „z odp. udz.” oraz słowo „przydziałowe” to absolutnie kluczowe poszlaki archiwistyczne. Pozwalają one precyzyjnie datować zdjęcie na okres od lata/jesieni 1945 do połowy 1948 roku. Oto dlaczego ten horyzont czasowy jest pewny:

1. Forma prawna i prawniczy zapis: Określenie „z odpowiedzialnością udziałową” wywodzi się z przedwojennej Ustawy o spółdzielniach z 1920 r. Po II wojnie światowej stosowano je bardzo krótko. Już pod koniec lat 40. ruszyła odgórna, komunistyczna „bitwa o handel”, która zmiotła dawne nazewnictwo.

2. Karty przydziałowe: Oficjalny system kartkowy w powojennej Polsce, regulujący dostęp do żywności i tekstyliów funkcjonował od września 1944/wiosny 1945 roku aż do 1 stycznia 1949 roku, kiedy to zniesiono go po raz pierwszy. Sklepy „przydziałowe” były bezpośrednim świadkiem tamtej trudnej, reglamentowanej rzeczywistości.

„Jedność” Robotnicza Spółdzielnia Spożywców w Gdańsku (z pruszczańskimi filiami) wpisywała się w dynamiczny nurt powojennej spółdzielczości robotniczej. W pierwszych latach po 1945 roku podmioty te powstawały oddolnie, biorąc na siebie trud aprowizacji mieszkańców, uruchamiania zniszczonych placówek handlowych oraz dystrybucji deficytowych towarów.

Przeglądając archiwa prasowe, widać jednak wyraźnie, jak krajobraz polskiego handlu ulegał przekształceniom. 

Przełom 1948/1949 roku. Niezależne spółdzielnie konsumenckie zaczęto masowo wcielać do scentralizowanych struktur. Spółdzielnie typu „Jedność” wchłaniane były przez powszechne struktury Spółdzielni Spożywców „Społem” lub Gminne Spółdzielnie „Samopomoc Chłopska”, co bezpowrotnie kasowało dawne nazwy własne [2].

O istnieniu Jedności w Pruszczu dowiadujemy się z informacji na 1948 rok z książki Państwowy plan inwestycyjny na rok 1948 : województwo gdańskie. 

Dowód z prasy (styczeń 1950 r.). Warto odnotować komunikat prasowy z 12 stycznia 1950 roku (np. na łamach „Głosu Wybrzeża”), który informował o połączeniu hurtu PCH i „Społem” oraz powstaniu nowego Związku Spółdzielni Spożywców, co ostatecznie zamknęło rozdział niezależnych spółdzielni robotniczych.

 Połączenie hurtu PCH i „Społem” oraz powstaniu nowego Związku Spółdzielni Spożywców w styczniu 1950 roku [3].

Wróćmy jednak do 1948 roku. Przeszukując archiwa cyfrowe, trafiliśmy na niezwykle obiecujący ślad prasowy, który rzuca światło na dynamikę rozwoju tej instytucji w Pruszczu. Wzmianka ta stanowi wręcz „eurekę” w naszym lokalnym śledztwie, dokumentuje m.in. moment budowy lub oficjalnego otwarcia nowej siedziby/baraku handlowego, co idealnie koresponduje z czasem powstania fotografii Sklepu Nr 2.

Ogłoszenie o przetargu 20/30. Robotnicza Spółdzielnia Spożywców „Jedność” w Pruszczu Gdańskim ogłasza przetarg nieograniczony na budowę magazynu i garażu w Pruszczu [oryg. Puszczu] przy Placu Wyzwolenia 9. Przetarg odbędzie się dnia 29 maja 1948 r. o godz. 14-ej w biurze Spółdzielni „Jedność” przy ul. Stalina 3, gdzie oferenci mogą otrzymać bliższe informacje i ślepe kosztorysy. Oferty należy składać najpóźniej w dniu przetargu do godz. 12-ej w Biurze Spółdzielni „Jedność”. Wadium 2 proc. oferowanej sumy należy składać w K.K.O. Kwit wpłaconej sumy zatrzymać przy sobie. Zarząd Robotniczej Spółdzielni „Jedność” zastrzega sobie prawo wyboru oferenta bez względu na wysokość ofert, podziału robót między kilku oferentów a także uznania, że przetarg nie ma wyniku dodatniego. Głos Wybrzeża: pismo Polskiej Partii Robotniczej, 1948.05.22, nr 139.

Mamy konkretne adresy! Tropimy lokalizację „Jedności”. Dzięki odnalezionemu w prasie ogłoszeniu przetargowym z maja 1948 roku, przestaliśmy poruszać się w całkowitym mroku. Dokument ten rzuca kluczowy trop na dwie lokalizacje: Plac Wyzwolenia 9 (gdzie planowano budowę magazynu i garażu).
Co ciekawe, budynek ten to dawna księgarnia, odpowiadająca dzisiejszej ul. Grunwaldzkiej 23.

Drugim adresem jest siedziba zarządu spółdzielni przy ul. Stalina 3. Gdzie szukać samego sklepu? Dawna ul. Stalina 3 to obecna ulica Chopina 6. Analizując numerację i topografię terenu, biuro i zaplecze spółdzielni mieściło się pod dawnym numerem 3 co w dzisiejszym układzie ulicy odpowiada w zasadzie trzeciemu budynkowi w kolejności obecnej ulicy Chopina. Choć budynki te na przestrzeni dziesięcioleci uległy tak ogromnym przekształceniom stylistycznym i architektonicznym, że dziś trudno jednoznacznie domknąć identyfikację na 100%, to właśnie ten rejon osie dawnej ulicy Wyzwolenia, Placu Wyzwolenia 9  i Stalina 3 pozostaje naszym najsilniejszym, historycznie udokumentowanym tropem! 

Gdy wydawało się, że prasowe ogłoszenie z 1948 roku postawiło jedynie śmiałą hipotezę, z pomocą przyszedł kolejny, niepodważalny dokument historyczny: fragment dawnego, powojennego planu Pruszcza Gdańskiego. Kartografia z epoki w idealny sposób zazębia się z treścią odnalezionego prasowego przetargu.  

Plac Wyzwolenia 9. Na planie pod tym numerem widnieje dawna księgarnia (dzisiejsza ul. Grunwaldzka 23). To właśnie na tym placu i na jego tyłach spółdzielnia zaplanowała budowę swojego magazynu oraz garaży.   

Ul. Stalina 3 (dzisiejsza ul. Chopina 6). Wyraźnie oznaczona siedziba spółki „Jedność”, stanowiąca centrum administracyjne pruszczańskiej placówki.   

Fragment dawnego, powojennego planu Pruszcza Gdańskiego. Plac Wyzwolenia 9. Na planie pod tym numerem widnieje dawna księgarnia (dzisiejsza ul. Grunwaldzka 23). Ulica Stalina 3 (dzisiejsza ul. Chopina 6). Plan pomiędzy nimi magazyny Jedności.

Prasowe i kartograficzne ślady to jedno... a co mówią same budynki? Publikujemy teraz serię archiwalnych i współczesnych fotografii z Praust / Pruszcza Gdańskiego, przedstawiających kwartał, o którym mowa. Gdy przyjrzymy się architekturze i układowi zabudowy przy dzisiejszej ul. Chopina (dawnej ul. Stalina), nasza analiza skupia się na dwóch konkretnych obiektach:   

Numer 3 w kolejności zabudowy (dzisiejsza ul. Chopina 6). To tutaj archiwa wskazują dawną siedzibę administracyjną spółdzielni „Jedność”. Choć elewacja przechodziła na przestrzeni dekad liczne przeróbki, to właśnie ten adres stanowi główny punkt odniesienia w dokumentacji z 1948 roku.   

Drugi budynek w kolejności (dzisiejsza ul. Chopina 4). Mimo że bryła obiektu oraz jego pierwotny detal architektoniczny są dziś słabo czytelne wskutek późniejszych przebudów, uważny obserwator dostrzeże wyjątkowy ślad. Układ parteru oraz proporcje dawnej witryny sklepowej zachowały uderzające podobieństwo do tego, co widzimy na naszej zagadkowej stykówce Sklepu Nr 2!  Trzeba pamiętać, że dzisiejsza percepcja tego kwartału bywa mocno myląca. Układ przestrzenny oraz sama zabudowa w ścisłym centrum Pruszcza Gdańskiego przechodziły po wojnie gruntowne przeobrażenia.

Kluczowym elementem, który potrafi dziś całkowicie zaburzyć dawny odbiór tej pierzei, jest pojawienie się pierwszego budynku w ciągu doskonale znanego mieszkańcom „Mleczaka” (dawnego Baru Mlecznego). Budowa tego obiektu oraz późniejsze modyfikacje osi ulicy Chopina i Placu Wyzwolenia zmieniły historyczną sekwencję elewacji.

Zostawiamy Wam do porównania zebrane kadry. Przeanalizujcie układy okien, ceglane podmurówki i proporcje wejść, historia Pruszcza znowu układa się w spójną całość!

Archiwalna fotografia przedstawiająca sekwencję zabudowy dawnej Bahnhofstraße (po wojnie ul. Marszałka Stalina, obecnie ul. Fryderyka Chopina), z zaznaczoną kolejnością budynków 1, 2 i 3.

Pruszcz około 1957 rok. Z albumu zdjęć p. Andreasa Mascha, z grupy: Gdańsk Lipce i Św. Wojciech - miejsce które kocham [3].

A tak ten sam układ prezentuje się współcześnie, ul. Fryderyka Chopina z widoczną sekwencją numeracji poszczególnych budynków, które stały się kluczem do naszego detektywistycznego śledztwa.

Nasz główny typ, dawna ul. Stalina 3. Kluczową podpowiedzią i konkretnym potwierdzeniem byłaby informacja o dokładnej lokalizacji zakładu „Foto-Kowalczyk”, który według źródeł mieścił się właśnie pod tym adresem.

A to nasz bonusowy budynek, dzisiejsza ul. Chopina 4 (drugi w kolejności dawnej zabudowy). Po usunięciu współczesnego szumu reklamowego, szyldów, gołym okiem widać, jak bardzo układ jego parteru, wejść i witryn koresponduje z historycznym kadrem Sklepu Nr 2! Jako osoby, którym ta zagadka, analiza starych map i wertowanie powojennej prasy zajęły naprawdę mnóstwo czasu, uzurpujemy sobie pełne prawo do postawienia śmiałej, twórczej hipotezy jako drugie miejsce na podium, to może tutaj mogła tętnić życiem pruszczańska „Jedność”?

Być może tak! Jak zauważył pan Piotr, w grę wchodzi również numeracja 2a, co idealnie koresponduje z oficjalnymi adresami oraz przedwojennymi i powojennymi książkami adresowo-telefonicznymi z lat 1948/1949 to właśnie pod tym konkretnym numerem działalność prowadził wówczas Aleksander Pawelec.

Numer budynku 2a. Taka ciekawostka, która dostrzegł p. Piotr.

Archiwalne zdjęcie lotnicze z kolekcji pan Ryszarda przedstawia opisywany kwartał Pruszcza. Budynek oznaczony numerem 3 wskazuje lokalizację zarządu i prawdopodobną siedzibę Sklepu Nr 2 spółdzielni „Jedność”. Na kadrze czytelnie widoczna jest także dawna księgarnia (K) oraz obszar zaplecza magazynowego (M).

Dzięki połączeniu mikro-detali z niewielkiej stykówki formatu 9x13 cm, anonsu przetargowego z „Głosu Wybrzeża” z maja 1948 roku oraz analizy układu działek z powojennego planu miasta, nasza hipoteza przestała być tylko domysłem. Wszystkie poszlaki spięły się w spójną całość, wyznaczając dokładne serce operacyjne Robotniczej Spółdzielni Spożywców „Jedność” w powojennym Pruszczu!

Źródła:

1. Album zdjęć od p. Urszuli, strona fb, https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1629010229255743&type=3

2. Pomorska Biblioteka Cyfrowa, Państwowy plan inwestycyjny na rok 1948 : województwo gdańskie, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/202/edition/72457?

3. Pruszcz około 1957 rok. Z albumu zdjęć p. Andreasa Mascha, z grupy: Gdańsk Lipce i Św. Wojciech - miejsce które kocham

Relacja z konferencji popularnonaukowej „Polacy Gdańskich Wyżyn” w Żelisławkach

Odkryć zapomniany bastion. Relacja z konferencji popularnonaukowej „Polacy Gdańskich Wyżyn” w Żelisławkach

Powrót Polski nad Bałtyk po ponad wieku niewoli nie był dziełem przypadku, lecz efektem pokoleniowego dążenia do niepodległości. Kiedy I wojna światowa doprowadziła do upadku mocarstw zaborczych, odradzająca się Rzeczpospolita naturalnie zwracała wzrok ku Gdańskowi: dawnej portowej bramie I Rzeczypospolitej. Rzeczywistość dyplomatyczna po konferencji pokojowej w Paryżu przyniosła jednak gorzki kompromis. Pod naciskiem brytyjskiego pragmatyzmu i francuskich kalkulacji geopolitycznych stworzono hybrydowy twór: Wolne Miasto Gdańsk. Z tego postanowienia nie była zadowolona żadna ze stron: dla Polaków oznaczało ono zablokowanie pełnego powrotu do Macierzy, dla Niemców stanowiło bolesny cios w imperialną dumę. Nawiązujący do napoleońskich tradycji twór stał się zarzewiem nieustannego konfliktu i obopólnej niezgody.

W tym politycznym tyglu znaleźli się gdańscy Polacy. Choć państwo polskie otrzymało nadzór nad koleją, pocztą czy wojskową składnicą na Westerplatte, w codziennym życiu polskość oznaczała samotność i opór. Prawa międzynarodowe nie chroniły ludności cywilnej przed narastającą wrogością. Gdy w latach 30. do władzy doszło NSDAP, polska społeczność stawała się dla nacjonalistycznego otoczenia solą w oku, a każdy polski urzędnik, rolnik, kolejarz czy nauczyciel - wrogiem. Trzeba było niezwykłej odwagi, by w cieniu szykan i bojkotów posyłać dzieci do polskich szkół, działać w harcerstwie, sporcie czy towarzystwach śpiewaczych. A jednak, wbrew rosnącemu zastraszeniu, gdańska Polonia budowała godny podziwu, własny świat: tworzyła ochronki, świetlice i prężne kluby sportowe z Gedanią na czele.

Dziś, spoglądając na ich losy z perspektywy czasu, dotykamy historii cichego bohaterstwa ludzi, którzy za wierność Ojczyźnie zapłacili później najwyższą cenę. Wrzesień 1939 roku przyniósł im przerażający wyrok, ale pamięć o ich trwaniu w tym osamotnionym bastionie pozostaje dla nas niezatarta.

Gdy myślimy o Polakach w Wolnym Mieście Gdańsku, przed oczami stają nam zazwyczaj gmach Poczty Polskiej w Gdańsku, wojskowa placówka na Westerplatte czy Gimnazjum Polskie. Tymczasem poza granicami wielkiego miasta, wśród rozległych pól, wiejskich osad, dworów i majątków ziemskich, tętniło drugie, równie ciche i niezłomne serce polskości „Gdańskie Wyżyny”.

To tam Polacy: rolnicy, nauczyciele, duchowni, rzemieślnicy, kolejarze i działacze społeczni na co dzień stawiali opór narastającemu niemieckiemu nacjonalizmowi. W cieniu wiejskich szkół, ochronek i kościołów pielęgnowali ojczystą mowę, wiarę i polską kulturę. Ich los po 1939 roku okazał się tragiczny: byli rozstrzeliwani w lasach Piaśnicy i Szpęgawska, katowani w obozie Stutthof, a po wojnie często zapomniani lub spychani na margines.

Aby tę pamięć wyrwać z mroku niepamięci, 17 października 2026 roku odbyła się wyjątkowa konferencja popularnonaukowa zatytułowana „Polacy Gdańskich Wyżyn”.

Plakat wydarzenia historycznej konferencji popularnonaukowej zatytułowanej „Polacy Gdańskich Wyżyn” [1].

Głównym organizatorem tego poruszającego wydarzenia było Stowarzyszenie Traugutt.org, które do wspólnej refleksji zaprosiło historyków, regionalistów, badaczy, a przede wszystkim potomków i rodziny dawnych Polaków z terenu WMG.

Niezwykłą oprawę dla obrad stanowiły wnętrza zabytkowego pałacu w Żelisławkach (ul. Pałacowa 2) urokliwego i historycznego obiektu, który na co dzień nie jest dostępny dla zwiedzających.

Elewacja południowa pałacu w Żelisławkach na fotografii z 2000 roku.

Jak podkreślali sami organizatorzy ze Stowarzyszenia Traugutt.org:

„To historia ludzi, którzy żyli z dala od wielkomiejskiego Gdańska - wśród wsi, majątków ziemskich i niewielkich osad. Byli wśród nich rolnicy, nauczyciele, duchowni, rzemieślnicy, kolejarze, działacze społeczni i członkowie polskich organizacji. Na co dzień, poprzez pracę, życie rodzinne, działalność społeczną i religijną, pielęgnowali język, kulturę i polską tożsamość.

Choć historia Polaków w przedwojennym Gdańsku jest stosunkowo dobrze znana, losy polskiej społeczności Gdańskich Wyżyn wciąż pozostają w dużej mierze zapomniane. Chcemy tę historię przypomnieć, odkryć na nowo i przywrócić jej należne miejsce w pamięci o naszym regionie.”

Historyczna konferencja popularnonaukowa „Polacy Gdańskich Wyżyn” w sali pałacu w Żelisławkach.

Historyczna konferencja popularnonaukowa „Polacy Gdańskich Wyżyn” w sali pałacu w Żelisławkach.

Apolityczna, otwarta i bezpłatna formuła spotkania przyciągnęła licznych pasjonatów historii Pomorza. Obok wykładów uczestnicy mogli zapoznać się z bogatym materiałem archiwalnym oraz dwoma wystawami towarzyszącymi:

• Urszula Bluma. Twórczyni harcerstwa w Pszczółkach

• Żelazny Bastion Polskości. Polskie Koleje Państwowe w Wolnym Mieście Gdańsku

 Program obfitował w niezwykle wartościowe prelekcje:

• Iwona Joć-Adamkowicz: Struktura demograficzno -gospodarcza powiatu Gdańskie Wyżyny na tle podziału administracyjnego Wolnego Miasta Gdańska w latach 1920-1929 w świetle analiz Stefana Dziewulskiego i Tadeusza Kijewskiego

• Karolina Masłowska (IPN Gdańsk): Polskie ochronki w Wolnym Mieście Gdańsku, ze szczególnym uwzględnieniem ochronki w Trąbkach Wielkich i postaci Kunegundy Pawłowskiej.

• dr Jacek Wałdoch (Uniwersytet Gdański): Nie tylko spór polsko-niemiecki. Wybory gminne i polityka lokalna na Gdańskich Wyżynach w okresie Wolnego Miasta Gdańska.

• dr Daniel Czerwiński (IPN Gdańsk): Działania operacyjne aparatu bezpieczeństwa wobec ludności polskiej Wolnego Miasta Gdańska po II wojnie światowej.

• dr Danuta Drywa (Muzeum Stutthof): Polacy Gdańskich Wyżyn w obozie Stutthof.

• dr Marcin Wałdoch (UKW w Bydgoszczy): Dyskurs polityczny o walce i codzienności Polaków z Gdańskich Wyżyn na łamach „Straży Gdańskiej”.

• dr Dariusz Piasek: Stefan Mirau - polski lekarz, działacz harcerski w Wolnym Mieście Gdańsku, męczennik Stutthofu.

• Piotr Czerepuk: Polonia z Wolnego Miasta Gdańska w Powstaniu Warszawskim.

• Grażyna Michalkiewicz-Goszczyńska: Jak odkryć bohatera? Dobre praktyki przywracania pamięci na przykładzie Edwarda Nitki.

Niezwykle poruszającym zwieńczeniem konferencji był panel dyskusyjny oraz bezpośrednie rozmowy z rodzinami i potomkami Polaków żyjących na Gdańskich Wyżynach. To właśnie wtedy wybrzmiała prawda o trudnym dziedzictwie, poszukiwaniu śladów przodków oraz materialnych pamiątek, które na przestrzeni powojennych dekad ulegały rozproszeniu lub zniszczeniu.

Sukces organizacyjny i wysoki poziom merytoryczny wydarzenia nie byłby możliwy bez wsparcia instytucjonalnego. Organizatorzy skierowali szczególne podziękowania dla patronów i partnerów:

• PATRONAT HONOROWY: Starosta Gdański - Jarosław Karnath, Wójt Gminy Pszczółki - Maciej Urbanek

• GŁÓWNY PARTNER: Fundacja LOTTO im. Haliny Konopackiej

• PARTNERZY WYDARZENIA: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Żelisławkach, Instytut Pamięci Narodowej - Oddział w Gdańsku

• PATRON MEDIALNY: Portal i Gazeta „Zawsze Pomorze”

Spotkanie w Żelisławkach stało się kluczowym punktem na mapie regionalnych inicjatyw historycznych, ale to nie koniec! W najbliższym czasie na naszym blogu oraz na profilach organizatorów pojawiać się będą kolejne materiały: opracowania prelegentów, relacja wideo z przebiegu konferencji oraz unikalne zdjęcia archiwalne.

Przywracanie pamięci o gdańskich Polakach trwa. Nie pozwólmy, by ich losy pozostały w cieniu!

Materiały fotograficzne z wystawy oraz szczegółowe opisy plansz zostały na prośbę twórcy ekspozycji usunięte. Cel tej strony i naszego bloga był jednak jeden: ocalić od zapomnienia losy gdańskich Polaków, Urszuli Blumianki i bohaterów tamtych dni, a nie chować historię do szuflady. Skoro jednak dostęp do tych unikalnych świadectw ma być ograniczany, odsyłamy bezpośrednio do oficjalnych źródeł organizatorów, wierząc, że pamięć o Polakach z Wolnego Miasta Gdańska powinna łączyć, a nie dzielić czy być reglamentowana. 

W tym miejscu miały znaleźć się bezpośrednie fotografie z wystawy oraz szczegółowe opisy plansz ku potomności, jednak w zamian przedstawiamy Państwu zbiorczy zarys historyczny tej ekspozycji.

Rzeczpospolita Polska powróciła w 1918 roku na mapę Europy, lecz w granicach nowego państwa brakowało portowego Gdańska. Z powodu wieloletniej germanizacji miasto zdominowała niemiecka kultura oraz język, co zdecydowało o niewłączeniu tego obszaru do Polski. W ramach kompromisu pokojowego kończącego I wojnę światową powołano miasto-państwo: Wolne Miasto Gdańsk, obejmujące Gdańsk, Sopot oraz powiaty: Żuławy, Niziny i Wyżyny Gdańskie (w tym wieś Hohenstein,  dzisiejsze Pszczółki). Choć język urzędowy był niemiecki, polska mniejszość, zasilana m.in. przez pracowników polskich instytucji i PKP, rozwijała aktywną działalność, doprowadzając do wzrostu liczby Polaków do około 35 tysięcy (10% ludności) pod koniec lat dwudziestych.

Wśród środowisk kultywujących polskość niezwykle silną pozycję mieli harcerze. Rodzina Blumów, wywodząca się z Kaszub (ojciec Maksymilian był zawiadowcą stacji kolejowej w Pszczółkach), wychowywała dzieci w głębokim duchu patriotycznym. Urodzona w 1920 roku Urszula Bluma pod wpływem Marii Ostrowskiej podjęła decyzję o stworzeniu lokalnej drużyny. W dniu swoich czternastych urodzin, 15 listopada 1934 roku, dokonała uroczystego przyrzeczenia wraz z około dwudziestoma dziewczętami, tworząc harcówkę na piętrze swojego domostwa przy ul. Kościelnej 4.

Działalność patriotyczna spotykała się ze wzrastającą wrogością i szykanami ze strony niemieckiej młodzieży z Hitlerjugend [2]. Urszula doświadczyła brutalnej napaści i wyrzucenia z pociągu w drodze do Gdańska przez prześladowcę żądającego porzucenia polskich pieśni. Mimo terroru harcerki i działacze trwali na posterunku aż do wybuchu wojny.

Wybuch II wojny światowej przyniósł zagładę i dramatyczne losy członkom rodziny:

• Maksymilian Bluma (ojciec) zginął w obozie Mauthausen-Gusen.

• Augustyn (brat ojca) został rozstrzelany w Piaśnicy 11 listopada 1939 roku.

• Alfons (najstarszy brat) zginął po 6 latach pobytu w obozie Stutthof.

• Brunon (brat) przeszedł przez roboty przymusowe w Rzeszy i obóz Buchenwald.

• Łucja (młodsza siostra) zginęła w niewyjaśnionych okolicznościach na Syberii z rąk sowietów.

• Urszula uniknęła natychmiastowego aresztowania dzięki podjęciu studiów w Warszawie w 1938 roku; tam wyszła za mąż za Michała Radłowskiego, z którym przeżyła m.in. Powstanie Warszawskie.

Urszula Radłowska z domu Bluma zmarła 16 lipca 1984 roku i spoczęła na cmentarzu w Pszczółkach. Jej biografię spisała Mirosława Walicka. Po latach pamiątki po Urszuli powróciły z Kanady do Pszczółek, trafiając do 33 Drużyny Harcerskiej im. Batalionu Baszta.

Materiały zaprezentowane w ramach wystawy poświęconej Urszuli Blumiance oraz konferencji „Polacy Gdańskich Wyżyn” to coś więcej niż tylko lekcja historii, to opowieść o niezwykłej sile ludzkiego ducha, niezłomności i miłości do ojczyzny. Losy rodziny Blumów z Pszczółek, dramatyczne wybory w przededniu II wojny światowej, konspiracyjna służba harcerska, a także późniejsze tragiczne losy naznaczone obozami, tułaczką i wymazywaniem przez miniony system komunistyczny pokazują, jak wysoką cenę przyszło zapłacić gdańskim Polakom za wierność polskości. Dzisiejsza obecność tych pamiątek: ocalonych z zagłady, powracających po latach z dalekiej emigracji i przekazywanych kolejnym pokoleniom harcerzy jest dowodem na to, że pamięć o bohaterach tamtych dni nie zginęła. Przekazując te unikalne świadectwa ku potomności, spłacamy dług wobec tych, dla których walka o polskość Gdańska i Pomorza była świętym przykazaniem.

Źródła:

1. Konferencja Polacy Gdańskich Wyżyn, https://traugutt.org/polacy-gdanskich-wyzyn-konferencja/

2. Sekcja żeńska niemieckiej organizacji młodzieżowej, Ocalić od zapomnienia Praust, https://www.facebook.com/photo/?fbid=3771520636405903&set=a.1967685756789409

2. Źródła wystawy Urszula Bluma. Twórczyni harcerstwa w Pszczółkach,
- Archiwum rodzinne Bożeny Radłowskiej-Szymkun,
- M. Walicka, Polki w Wolnym Mieście Gdańsku,
- D. Piasek Żuławy Gdańskie na dawnej pocztówce,
- archiwum 33 WDH im. Batalionu Baszta.