Lotnisko wodne Neufähr/ Górki Wschodnie/ Sobieszewo

Sobieszewo i Bohnsack: lotnisko wodne w sercu natury

Na wschodnich krańcach Gdańska, między Wisłą Śmiałą a Bałtykiem, istniała prawdziwa perła dla miłośników lotnictwa i wodnych przygód, lotnisko wodne w Sobieszewie. Choć nie każdy o nim słyszał, miejsce to łączy w sobie niezwykłą historię, nowoczesną infrastrukturę i wyjątkowe położenie wśród nadmorskich krajobrazów. Dziś zabiorę Was w podróż po jego historii, ciekawostkach i tajemnicach, które czynią Sobieszewo wyjątkowym przystankiem zarówno dla wodnosamolotów, jak i dla ciekawskich turystów.

Mapa Schroetter-a, historyczna mapa  okolic Sobieszewa

Historia Wyspy Sobieszewskiej

Wyspa Sobieszewska, od strony zachodniej obecnie podzielona na część wschodnią i zachodnią, powstała w wyniku podziału Wisły.

Na jej terenie odkryto ślady osadnictwa z okresu neolitycznego (2000–1700 p.n.e.). Mieszkali tu przede wszystkim przedstawiciele kultury rzucewskiej, zajmujący się rybołówstwem i myślistwem.

• ok. 550 r. n.e. - pierwsze wzmianki o ujściu Wisły pojawiają się w dziele historyka bizantyjskiego Jordanesa, „O pochodzeniu i czynach Gotów”.

• 890 r. - normandzki żeglarz Wulfstan opisuje deltę Wisły w swoich relacjach.

W XIV i XV wieku przez teren Wyspy przebiegał trakt łączący Gdańsk z Królewcem, przy którym funkcjonowały dwie duże karczmy: Kreczem Newefehre i Kreczem Boemsagk. Wokół nich zaczęły powstawać większe osady, w tym Bohnsack (niem. „worek fasoli”), który z czasem przekształcił się w dzisiejsze Sobieszewo [3].

Górki Zachodnie – nadmorska część Gdańska u ujścia Wisły Śmiałej, znana z marin, żeglugi i spokojnych plaż [4]

Górki Wschodnie - historia i nazewnictwo Wyspy Sobieszewskiej

Nazewnictwo okolic Wyspy Sobieszewskiej wyglądało następująco:

1. Górki Wschodnie – dawniej Östlich Neufähr

2. Sobieszewo – dawniej Bohnsack

3. Sobieszewko – dawniej Bohnsacker Pfarrdorf

4. Orle – dawniej Orlinki, wcześniej Wordel

5. Wieniec – dawniej Kronenhof

6. Komary – dawniej Schnakenburg

7. Świbno – dawniej Śpiewowo, wcześniej Schiewenhorst

8. Przegalina – dawniej Łożyska, wcześniej Einlage

9. Pastwa Sobieszewska – dawniej Bohnsackerweide

Przynależność administracyjna Wyspy Sobieszewskiej zmieniała się wielokrotnie na przestrzeni wieków, przechodząc najczęściej między Prusami a miastem Gdańskiem. W okresie rozbicia dzielnicowego była częścią księstwa pomorsko-gdańskiego, w czasach krzyżackich należała do komturstwa gdańskiego, a następnie wchodziła w skład Gdańska jako część Żuław Gdańskich.

Jak pisze Waldemar Nocny:

„Począwszy od roku 1472 Rada Miejska oddawała majątki przekazane w jej ręce przez króla polskiego w 1454 roku pod zastaw obywatelom miasta, którzy ponieśli największe nakłady finansowe w czasie wojny z Zakonem Krzyżackim.”

Tereny Wyspy należały do Gdańska do 1793 r. (II rozbiór Polski), a następnie przeszły we władanie Prus. Po klęsce Prus w wojnie prusko-francuskiej (1806) weszły w skład autonomicznego miasta Gdańska ustanowionego przez Napoleona. Jednak Kongres Wiedeński (1815) ponownie poddał te tereny pod panowanie pruskie. W okresie międzywojennym Wyspa Sobieszewska ponownie wchodziła w skład Wolnego Miasta Gdańska.

Mieszkańcy Sobieszewa i Górki Wschodnie w XIX wieku

Patrząc na historię Wyspy Sobieszewskiej, ciekawie jest przyjrzeć się jej mieszkańcom pod koniec XIX wieku. W Sobieszewie, dawnym Bohnsack, życie toczyło się wokół rybołówstwa, rolnictwa i lokalnych rzemiosł. W tym samym czasie w Górkach Wschodnich, znanych wtedy jako Neufähr, osady rozwijały się wzdłuż nadmorskich traktów i przystani, tworząc małe, zwarte społeczności.

Dzięki archiwalnym zapisom i książkom adresowym możemy zobaczyć nazwiska, zawody i codzienne życie mieszkańców tych miejscowości, które z czasem stały się integralną częścią Gdańska. To fascynująca podróż w czasie, pokazująca, jak wyglądała lokalna społeczność Wyspy Sobieszewskiej przed XX wiekiem.

Granice Gdańska

Wisła Śmiała

Granice Wyspy Sobieszewskiej ukształtowały dwa ważne wydarzenia hydrologiczne. Pierwsze miało miejsce w 1840 r., kiedy wezbrana po roztopach Wisła przedarła się przez miejscowość Górki. Drugie – już celowe i kontrolowane przez człowieka – to utworzenie w 1895 r. nowego, głównego ujścia rzeki, które funkcjonuje do dziś i znacznie zmieniło krajobraz delty.

Mapa po utworzeniu się Wisły Śmiałej

Niedługo po pierwszym z wydarzeń w tych stronach przebywał Wincenty Pol, który opisał je na podstawie relacji świadków:

„Od połowy stycznia 1840 roku wody średniej Wisły podniosły się niebezpiecznie (...). Wisła, nie mając gdzie ulżyć swoim wodom, wezbrała na brzegach i zagrażała zniszczeniem całej okolicy. W nocy 1 lutego 1840 roku przedarła się nowym korytem prosto ku morzu (...).
To nowe koryto nie miało dotąd nazwy; a że Wisła tak śmiało i raźno przebrała się ku morzu – nazwijmy je tutaj „Śmiałą Wisłą”.”

Wieś Górki (Neufähr) pod Gdańskiem po przełomie Wisły w 1840 r.

Zimą 1840 roku w okolicy Płoni Wielkiej (dawniej: Płonina, Pleniewo; niem. Groß Plehnendorf/Plönendorf) grube warstwy kry spływającej do Wisły Gdańskiej utworzyły niebezpieczny zator. Spiętrzone wody przerwały prawy wał niedaleko Sobieszewa (Bohnsack), powodując zalanie części terenów dzisiejszej Wyspy Sobieszewskiej.

W nocy z 31 stycznia na 1 lutego rwące fale przebiły się przez pas Mierzei Wiślanej w jej najwęższym miejscu (około 1,5 km), tworząc nowe ujście do Bałtyku. W miejscu przerwania wydmy nurt Leniwki wytworzył głęboką rynnę, która na początku lutego osiągnęła szerokość około 300 m, a następnie rozszerzyła się w formie leja do 750 m. W strefie przybrzeżnej wody naniosły piaski, tworząc rozległe płycizny i ławice.

W wyniku tej katastrofy ujściowy odcinek Wisły skrócił się o około 14 km, a stara osada rybacka, sięgająca początkami średniowiecza, została podzielona na Górki Wschodnie i Zachodnie (Östlich – Westlich Neufähr). Choć zabudowania były w tym rejonie rozrzucone, powódź zabrała osiem domów, a 90 osób pozostało bez dachu nad głową.

Wkrótce po tych wydarzeniach, aby uregulować stosunki wodne w Gdańsku i okolicy, w Płoni Wielkiej odcięto nowe ujściowe koryto rzeki śluzą komorową od dawnej odnogi, zwanej odtąd Martwą Wisłą. Zbudowano także Fort Neufähr, z którego kontrolowano poziom wód i ruch na rzece. Mechanizm wielkiego przełomu Wisły został ponownie wykorzystany po katastrofalnej powodzi w 1888 r. przez pruskich inżynierów do regulacji ujścia i wykonania Przekopu Wisły pod Świbnem (Schiewenhorst).

Na przełomie XVIII i XIX wieku nad brzegiem morskim wybudowano pawilon wypoczynkowy dla kuracjuszy, a później powstało kąpielisko. W 1906 roku wzniesiono nad Wisłą Dom Kuracyjny według projektu W. Helda.

W latach 1933–1945 w Orlem (niem. Weidel) przy ul. Lazurowej 4 znajdowała się tzw. „Forsterówka” – rezydencja gauleitera i obergruppenführera SS Alberta Forstera, zwanego „Katem Pomorza”. W tym miejscu szkolono funkcjonariuszy pobliskiego obozu koncentracyjnego Stutthof.

Forsterówka’ w Orlem – rezydencja Alberta Forstera, gauleitera i obergruppenführera SS, funkcjonująca w latach 1933–1945

Wyspa Sobieszewska pod koniec II wojny światowej

Pod koniec II wojny światowej Wyspa Sobieszewska stała się punktem etapowym dla niemieckich uciekinierów, ewakuowanych na Hel, a stamtąd dalej na Zachód. Jak wspomina Hans Schaufler, porucznik Panzer-Regimentes 35:

„Znaleźliśmy się na piaszczystej wyspie, gdy delta Wisły rozpościerała się na szerokość około 60 km od Neufahrwasser do Elbing. Nazwaliśmy ten kawałek lądu wśród wody – między Schiewenhorst i Neufahr, Wisłą i Bałtykiem – Schnakenburg-Insel (Komarowa Wyspa).
Tutaj, poza zasięgiem sowieckiej artylerii, kłębił się niesamowity tumult ludzi. Gwar różnojęzyczny, pochodzących ze wszystkich ziem Pana Boga, przywodził nieodparcie na myśl historię budowy wieży Babel. Wszędzie kopano i grzebano z wielkim przejęciem. Prawie wszystkie narody Europy były tu reprezentowane.”

Mapa Lagekarte AOK Ostpreußen z 30 kwietnia 1945 r. – sytuacja wojsk niemieckich na Prusach Wschodnich pod koniec II wojny światowej

Górki Wschodnie (Östlich Neufähr) – historia militarna i współczesność

W marcu 1945 roku na Wyspie Sobieszewskiej stacjonował m.in. sztab 2. Armii wraz z XVIII Korpusem Górskim oraz XXIII Korpusem Armijnym. Z dziennika bojowego 276. Brygady Dział Samobieżnych wynika, że 9 maja 1945 r. w okolicach Świbna poddały się ostatnie spieszone pododdziały tej formacji. Wiele innych jednostek oczekiwało tu na ewakuację drogą morską. Po wojskach niemieckich pozostały zarysy licznych schronów drewniano-ziemnych, a transzeje i stanowiska ogniowe wskazują, że teren przygotowywano do obrony przed sowiecką piechotą.

Rejon, który nas interesuje, to Górki Wschodnie (Östlich Neufähr). Pierwotnie znajdowała się tu osada rybacka, która jednak została zniszczona w 1840 roku w wyniku przerwania wałów przez Wisłę Śmiałą. Do tego czasu osada wraz z dzisiejszymi Górkami Zachodnimi tworzyła jedną miejscowość.

Obecnie w Górkach Wschodnich znajduje się niewielkie osiedle ze Stacją Ornitologiczną PAN oraz Stacją Biologiczną UG. W okresie międzywojennym działał tu również port lotniczy, z którego korzystały wodnosamoloty kursujące m.in. do Szwecji.

Reklama lotniska Wrzeszcz… w Górkach! Ciekawostką jest fakt, że w materiałach promocyjnych lotniska w Wrzeszczu pojawiała się reklama lotniska wodnego w Górkach. Dodatkową atrakcją dla kolekcjonerów był również specjalny znaczek pocztowy, związany z tą inicjatywą [10]

Lotnisko Wrzeszcz i plany lotniska w Górkach Zachodnich. Na ciekawym zdjęciu widzimy lotnisko we Wrzeszczu oraz wczesne plany stworzenia lotniska w Górkach Zachodnich, pierwotnie pod nazwą „Danzig-Plehnendorf”, które później powstało w Danzig-Östlich-Neufähr.

Druga ciekawa mapa lotniska Wrzeszcz. Mapa przedstawia lotnisko we Wrzeszczu, ukazując jego układ i infrastrukturę w kontekście planów rozwoju lotniska wodnego w Górkach.

Trasy lotów Gdańsk 1928–1930. Mapa przedstawia połączenia lotnicze do i z Gdańska w latach 1928–1930. Wyraźnie widoczny jest kurs prowadzący do lotniska w Górkach.

Lotnisko w Górkach

Śmiała Wisła, której szeroki nurt został uregulowany i udrożniony w latach 1887–1888 poprzez wzniesienie masywnej grobli kamiennej, świetnie nadawała się zarówno na akwen żeglarski, jak i na lądowisko dla wodnosamolotów.

Rejon Wisły Śmiałej i lądowiska Górki [11]

W 1840 r. podjęto decyzję o budowie dwóch śluz umożliwiających żeglugę na Wiśle Śmiałej oraz strzegącego ich Fortu Neufähr. Zniszczone przez powódź w 1886 r. śluzy zostały później odbudowane. Ciekawostką jest fakt, że w tym miejscu funkcjonowało pierwsze lotnisko wodnosamolotów, które następnie przeniesiono do Neufähr [12]

Plan portu gdańskiego z 1927 r. obejmujący rejon Bohnsack i Östlich Neufähr

Mapa Messtischblatt z rejonu lotniska w Górkach

Mapa topograficzna terenu (Geoportal). Zaznaczono: Stację Biologiczną, pozostałości Fortu Neufähr, baterię artyleryjską na Górze Źródlanej (po 1876 r. – cztery armaty polowe kal. 90 mm, tzw. Bateria 2, zabezpieczająca podejście od strony Wisły Śmiałej) oraz groblę

Mapa topograficzna i satelitarna rejonu portu lotniczego Górki

Prospekty reklamowe Sobieszewa, dostępne w zbiorach Pomorskiej Biblioteki. Niestety nie obejmowały swoim zasięgiem Neufähr

W okresie Wolnego Miasta Gdańska utworzono port dla wodnosamolotów, zlokalizowany w Górkach Wschodnich. W latach trzydziestych XX wieku utrzymywał on regularne połączenia z Kalmarem i Sztokholmem, będąc eksploatowanym przez Lufthansę – powstałą z fuzji niemieckiego Aero Lloyd oraz przedstawicieli zakładów Junkersa (Deutschen Aero Lloyd-Junkers Luftverkehr AG).

Lotnisko było od północy osłonięte wysokim lasem wydmowym. Dla wygody podróżnych wzniesiono budynek dworca, w którym mieściła się również restauracja.

Stan na 2016. Budynek na terenie stacji biologicznej, niestety obecnie wyłączony z eksploatacji.

Sala odlotów Górki, obecnie stacja biologiczna

Sala odlotów Górki, obecnie stacja biologiczna

Najsłynniejsze zdjęcie lądowiska wodnosamolotów w Górkach. Widoczny samolot Junkers G 24 D-949 Dionysos

Zdjęcie porównawcze: dawny widok lądowiska wodnosamolotów w Górkach i jego obecny stan (2016 rok)

Plaża (obecnie 2016)

Plaża obecnie 2016

Dawne wejście z pomostu do poczekalni

Dobudówka do byłej poczekalni lotów

Tereny wokół byłego lotniska Górki

Tereny wokół byłego lotniska Górki

Stare zaczepy pomostu?

Stare wejście do hotelu lotniska Górki

Drzewo pamiętające przyloty samolotów?

Drugi budynek pełnił rolę przystani pasażerskiej dla statków dowożących podróżnych z Gdańska i Elbląga, którzy chcieli skorzystać z hydroplanów. W kolejnych latach wzniesiono również halę odpraw, przestronną restaurację oraz przystań dla pasażerskich statków.

Budynek dawnego lotniska był później wykorzystywany przez Helena-Lange-Schule (Szkoła im. Heleny Lange – gimnazjum dla dziewcząt). Podobnie jak Conradinum, szkoła miała tu swoją letnią siedzibę, gdzie odbywały się obozy dla uczniów. Schullandheim mieścił się w Östlich-Neufähr.

Budynek byłego lotniska w Górkach, później wykorzystywany przez Helena-Lange-Schule w Östlich-Neufähr

Lotnisko wodne w Górkach – linie lotnicze

W aktywne użytkowanie lotniska wodnego w Górkach włączyły się w okresie międzywojennym dwie linie lotnicze: Deutsche Aero-Lloyd AG oraz Nordiska Flygrederiet (szwedzko-niemiecka kompania lotnicza, obsługująca połączenia Sztokholm–Gdańsk).

W źródłach historycznych nazwa tej drugiej linii bywa różnie podawana – w niektórych publikacjach jako Nordische Flugreederei, a także w wariantach: AB Aerotransport, Norsk Luftfart Selskap AS czy AB Nordiska Flygrederi. Najpewniej chodziło o Nordiska Flygrederiet, powstałe w wyniku współpracy niemieckiego Aero-Lloyd oraz szwedzkich fabryk Dorniera i Junkersa.

Dane statystyczne linii Nordiska Flygrederiet z wyszczególnieniem połączeń do Danzig, 1929. Źródło: National Library of Sweden (LibrisID 13496841)

Pierwsze loty wodnosamolotów z Górków Wschodnich do Szwecji

Pierwszy lot z Górków Wschodnich do Szwecji odbył się 5 czerwca 1925 roku i trwał około 4 godzin. Z opisów pasjonatów szwedzkich wynika, że linię obsługiwały m.in. samoloty Dornier SW, a przelotu dokonał porucznik Hetrrström lub von Clausbruch (I-DAAR).

Dziewiczy lot Sztokholm–Gdańsk–Sztokholm odbył się dzień później, 6 czerwca 1925 r., i został opisany przez reportera towarzyszącego w przelocie. Po wylądowaniu w Visby na Gotlandii samolot został powitany flagami – prawdopodobnie również z okazji szwedzkiego Dnia Flagi. Gazeta Gotlands Allehanda pochwaliła miasto za organizację wydarzenia.

Ponad miesiąc później rząd wyraził zgodę, aby Visby i Slite funkcjonowały jako lotniska wodne. Testowo wykonał przelot samolot Dornier Do J Wal (I-DOOR D-1012), zarejestrowany przez włoską firmę CMASA, w kooperacji z Nordiska Flygrederiet. Wcześniej, w 1924 roku, ten sam samolot brał udział w wyprawie do Ameryki Południowej [18, 19, 20].

Czas lotu wynosił około 4 godzin: start z Gdańska o 17:15, przylot do Sztokholmu o 21:45; powrót 6:00–10:00.

W październiku 1925 roku wydarzeniem były przyloty trzech włoskich hydroplanów z Rygi do Kopenhagi, dowodzonych przez asa lotnictwa, majora Umberto Maddalenę, najprawdopodobniej w towarzystwie kapitana G. Gascoigne na samolotach Macchi M.24. Podróż trwała od 17 września do 12 listopada 1925 [21].

Na cześć tych pilotów oraz Alessandro Guidon nazwano później samoloty Do X 2 R1 i Do X 3 R1 (I-REDO, I-ABBN).

Macchi M.24

Połączenie cieszyło się sporą popularnością wśród zamożnych mieszkańców Pomorza. Loty zawieszono pod koniec września 1925 roku z powodu niekorzystnych warunków pogodowych. Z nieznanych dziś powodów w następnym sezonie połączenia nie wznowiono – stało się to dopiero w 1928 roku.

Gdański port lotniczy wciąż nie dysponował własnymi samolotami, a regularne linie pasażerskie wolały operować z większych miast. Dlatego wznowiona 11 czerwca żegluga powietrzna trwała jedynie do 23 września. Tym razem jednak zamiast kursu do Sztokholmu loty prowadzone były z Górek do Kalmaru i Lubeki.

Samoloty

Junkers G 24 ge D-949 Dyonysos [22]

Junkers G 24 D-949 Dyonysos

• Niemiecki samolot pasażerski produkowany w latach 1925–1929 przez wytwórnię Junkers.

• Zbudowany w Limhamn, Szwecja.

Junkers G 24 ge D-949 Dyonysos

Najczęściej pojawia się nazwa Junkers G-23/24.

Rysunek techniczny, szkic Junkers G-23/24

Junkers G-23 i G-24 

Samolot Junkers G-23 był pierwszym trzysilnikowym samolotem firmy Junkers Flugzeug und Motorenwerke A.G. i stanowił powiększone rozwinięcie modelu Junkers F-13.

Prototyp powstał w wyniku współpracy wytwórni Junkers w Dessau oraz filii w Filach koło Moskwy i został oblatany w 1924 roku. Zgodnie z wymogami Komisji Rozbrojeniowej, narzuconymi Niemcom po I wojnie światowej (w wyniku postanowień traktatu wersalskiego z 1919 r.), moc silników samolotu nie przekraczała 368 kW (500 KM).

W 1925 roku rozpoczęto produkcję seryjną w dwóch wersjach: lądowej G-23L oraz wodnej G-23W, realizowaną wspólnie przez wytwórnie w Dessau i Aktiebolaget Flygindustri Malmö. Na początku tego samego roku samoloty G-23 weszły do eksploatacji na niemieckich liniach lotniczych [23].

W 1926 roku na samolocie G-23 wykonano imponujący przelot Berlin–Pekin–Berlin, o długości 20 000 km. Ulepszoną odmianą, o większej mocy silników, był Junkers G-24. Łącznie wyprodukowano 48 egzemplarzy G-23 i G-24, głównie w wersji lądowej.

Pasażerowie na przystani lotniczej w Sobieszewie.
Na zdjęciu widoczne samoloty: c/n 917, D-949 (1925, Lufthansa) oraz A-44, D-949 Dyonysos. Samolot Dyonysos wszedł do służby w 1920 roku dla Deutsche Luft Hansa (DHL), a w 1934 roku został ponownie zarejestrowany jako D-Anik

Dornier Superwal

• Niemiecka łódź latająca produkowana przez firmę Dornier w latach 1926–1929.

• Wytwarzana w kilku wariantach w zależności od montowanych silników: R2, R4, R4 Gas, R4 Nas, R4 Sas, R4 Cas.

Rysunki techniczne Dorniera Super Wal

Pierwsze loty cywilne Gdańsk – Szwecja

17 maja 1925 roku przygotowano 600-kilometrową trasę Gdańsk–Sztokholm na sezon 1924/25. Trasę opracowały wspólnie Deutsche Aero-Lloyd (DAL) i Nordiska Flygrederiet.

Pierwsze starty odbywały się z Danzig-Plehnendorf (obecnie Gdańsk-Płonie). Pierwszy lot wykonał Rudolf Cramer z Clausbruch, korzystając z włoskiego samolotu pochodzącego z Marina di Pisa, oznaczonego I-DAAR (D-861).

Marina di Pisa. To z tej fabryki do Danzig dotarły samoloty Dornier Super Wal

Pierwsze loty wodnosamolotów Gdańsk–Sztokholm (1925)

• 19 maja 1925 – pierwszy lot z Gdańska do Sztokholmu; w kolejnych dniach wykonano kilka lotów testowych między Sztokholmem a Helsinkami.

• 5 czerwca 1925 – trasa została oficjalnie otwarta samolotem I-DAAR.

• 8 czerwca 1925 – przyleciał drugi Dornier, I-DIAR (D-862, model „Goeringa”).

• 19 lipca 1925 – przyleciał trzeci samolot, I-DAIR (D-863).

• 30 września 1925 – zakończenie działalności handlowej. W sumie wykonano 179 lotów nad Bałtykiem, ze znaczną regularnością i bez większych incydentów, przewożąc 476 pasażerów.

W 1925 roku cztery Dornier Superwal zostały włączone do eksploatacji przez niemiecką linię Aero Lloyd na trasach Danzig–Sztokholm i Danzig–Berlin. Samoloty obsługiwane były przez szwedzko-włoskie załogi.

Dornier Do J Wal [27]

Dornier Do Superwal – D-861 „Hai”

• Typ: Wal Cabina Do J Ras

• Silnik: Rolls-Royce „Eagle IX”

• Oznaczenie: I-DAAR D-861

• Identyfikator: „Hai” (Rekin)

• Maszyna z pewnością latała na trasie Sztokholm–Gdańsk.

Dornier D-861 „Hai” – Sobieszewo, 1926 r.
Maszyna typu Dornier Do Superwal, oznaczona I-DAAR, wyposażona w silnik Rolls-Royce „Eagle IX”, latała na trasach pasażerskich między Gdańskiem (Sobieszewem) a Sztokholmem.

Dornier D-861 „Hai” – Sobieszewo (prawdopodobnie), 1926 r.

Dornier D-861 „Hai” – Sobieszewo (prawdopodobnie), 1926 r.

Chronologia Dornier D-861 „Hai” / I-DAAR

• 15.05.1925 – wpis do włoskiego rejestru LFR.

• 17.05.1925 – Nordiska Flygrederiet (filia Deutsche Aero-Lloyd AG).

• 19.05.1925 – pierwszy lot na trasie Danzig–Sztokholm. Samolot ustanowił rekord w przelocie 690 km Gdańsk–Sztokholm w 2:38 h, pobity 18.06.1925.

• 05.06.1925 – rozpoczęcie regularnych tras bałtyckich (Ostsee-Strecke).

• 1926 – zarejestrowany w Deutsche Lufthansa; obsługa kurortów nadbałtyckich oraz loty do Bremerhaven–Helgoland.

• 11.1929 – wprowadzony do niemieckiej szkoły pilotów Deutsche Verkehrsfliegerschule (DVS).

• 10.1931 – usunięty z rejestru LFR jako „zaginiony”.

Dornier J Wal 1926, przyjmujący na pokład dziennikarzy

Dornier Do Superwal – D-862 „Sägefisch”

• Typ: Wal Cabina Do J Ras

• Silniki: Rolls-Royce „Eagle IX”, Gnome & Rhone „Jupiter”

• Oznaczenie: I-DIAR D-862

• Identyfikator: „Sägefisch” (Ryba-piła)

Chronologia:

• 02.06.1925 – wpis do włoskiego rejestru LFR.

• 08.06.1925 – eksploatacja przez Nordiska Flygrederiet (filia Deutsche Aero-Lloyd AG).

• 08.07.1925 – wypadek w okolicy Plehnendorf (Płonia); maszyna uszkodzona, pasażerowie bezpieczni (Maciej Bakun, Lotnictwo na ziemi gdańskiej 1910–1945).

• 09.06.1925 – rozpoczęcie tras Ostsee-Strecke.

• 05.1926 – rejestracja w Deutsche Lufthansa, obsługa tras do kurortów nadbałtyckich i Seebäderlinie Bremerhaven–Helgoland.

• 04.1928 – wymiana silników na Gnome & Rhone „Jupiter”.

• 06.1928 – ponowne dopuszczenie do eksploatacji.

• 03.1933 – wycofany z użytkowania / złomowany.

D-862 „Sägefisch”. Typ: Wal Cabina Do J Ras / Do J Gas
Silniki: Rolls-Royce „Eagle IX”, Gnome & Rhone „Jupiter”
Oznaczenie: I-DIAR D-862

Hermann Göring nad Sobieszewem – ciekawostka lotnicza z 1925 roku

Naszym odkryciem jest fakt, że w 1925 roku Hermann Göring pracował jako pilot na trasie Stockholm–Gdańsk, korzystając z wodnosamolotów Dornier Do Superwal, które lądowały m.in. w Górkach i Sobieszewie.

Z historii w skrócie: po nieudanym puczu monachijskim w 1923 roku Göring został ranny i poszukiwany przez niemieckie władze, zmuszony do ucieczki za granicę. Wiosną 1925 roku powrócił do Szwecji, zamieszkał w centrum Sztokholmu i podjął pracę dla Nordiska Flygrederiet.

Przez kilka miesięcy, do sierpnia 1925 roku, latał na trasie Sztokholm–Danzig (przez Gotland). Jego kariera na tym odcinku zakończyła się, gdy trafił do szpitala psychiatrycznego na leczenie odwykowe od morfiny. Pojawia się ciekawe pytanie, czy podczas lotów do Gdańska jego uzależnienie mogło mieć wpływ na wypadek samolotu 8 lipca 1925 w Plehnendorf.

Po wyjściu ze szpitala, w latach 1927–1929, Göring ponownie pracował jako pilot, tym razem na trasie Stockholm–Kalmar–Stettin (Szczecin).

Hermann Göring przy Dornier D-862 „Sägefisch”

• Typ: Do J Gas (CMASA)

• Oznaczenie: I-DIAR D-862

• Eksploatacja: Aero-Lloyd → Deutsche Lufthansa → Nordiska Flygrederiet

• Zdjęcie przedstawia Göringa na tle samolotu podczas lotów na trasie Stockholm–Gdańsk (Sobieszewo / Górki), 1925.

Przypuszcza się, że pilot stojący przy swojej maszynie to Hermann Göring

Dornier Wal D-862, 1925. Maszyna w drodze między Gdańskiem a Lindarängen. Na zdjęciu prawdopodobnie pilot Hermann Göring. Fotografia wykonana w miejscowości Slite, położonej na wschodnim wybrzeżu Gotlandii, na wschód od miasta Visby.

Hermann Göring jako pasażer D-1647

Dornier Do Superwal – D-863 „Thunfisch”

• Typ: Wal Cabina Do J Ras

• Silnik: Rolls-Royce „Eagle IX”

• Oznaczenie: I-DAIR D-863

• Identyfikator: „Thunfisch” (Tuńczyk)

Dornier Do J Wal – D-863. Niemcy, 1925–1930

Dornier Do J Wal – D-863 „Thunfisch”

• 00.06.1925 – wpis do włoskiego rejestru LFR.

• 19.07.1925 – eksploatacja przez Nordiska Flygrederiet (filia Deutsche Aero-Lloyd AG).

• 20.07.1925 – rozpoczęcie lotów na trasie bałtyckiej (Ostsee-Strecke).

• 24.07.1925 – awaria silników; maszyna dryfowała po morzu. Samolot był nowy i nie miał jeszcze radia. Pasażerów odebrał jacht, a samolot został naprawiony.

• 05.1926 – wpis do Deutsche Lufthansa; obsługa tras do kurortów nadbałtyckich i linii Bremerhaven–Helgoland.

• 11.1929 – wpis do niemieckiej szkoły lotniczej Deutsche Verkehrsfliegerschule (DVS).

• 10.09.1930 – samolot wywrócił się i zatonął podczas manewrów holowniczych.

Dornier Do Superwal – D-864 „Hecht”

• Typ: Wal Cabina Do J Ras / Do J Gas

• Silniki: Rolls-Royce „Eagle IX”, Gnome & Rhone „Jupiter”

• Oznaczenie: I-DIIR D-864

• Identyfikator: „Hecht” (Szczupak)

Do-864 w Szczecin Dąbie

Dornier Do Superwal – D-864 „Hecht”

• 02.07.1925 – wpis do włoskiego rejestru LFR.

• 08.1925 – eksploatacja przez Nordiska Flygrederiet (filia Deutsche Aero-Lloyd AG).

• 05.1926 – rejestracja w Deutsche Lufthansa; obsługa tras do kurortów nadbałtyckich (Ostsee) oraz linii Bremerhaven–Helgoland.

• 10.1927 – wymiana silnika na Gnome & Rhone „Jupiter”.

• 06.1928 – samolot odesłany z eksploatacji.

• 07.07.1930 – katastrofa: hydroplan lecący ze Szczecina do Sztokholmu zmuszony do wodowania w okolicy Bornholmu po uszkodzeniu śmigła. Podczas holowania przez kuter rybacki pływak samolotu zahaczył o boję, co spowodowało kapotaż. Zginęło 5 osób (4 pasażerów i 1 członek załogi).

• 03.1932 – usunięty z rejestru LFR.

Dornier Super Wal zacumowany w Górkach (Neufähr)

Dornier X

Latająca łódź, w 1929 roku największy samolot świata.

Dornier X w Sobieszewie

Dornier Do X – wizyta w Górkach Wschodnich, lipiec 1932

W dniach 6–13 lipca 1932 roku latająca łódź Dornier Do X przebywała w nieczynnym już wówczas porcie wodno-lotniczym w Górkach Wschodnich. Na pokładzie znajdowało się 70 pasażerów i 12 członków załogi, a wizytę kapitana Friedricha Christiansena powitano niemal jak bohaterów. Podniosły charakter uroczystości podkreślała obecność przedstawicieli gdańskich władz, a licznie przybyłe tłumy mogły oglądać Dorniera zarówno z brzegu, jak i korzystając z parowców kursujących z Targu Siennego do Górek Wschodnich.

12 lipca 1932 roku odbył się lot okrężny nad Sopotem, a łódź latająca była udostępniona do zwiedzania. Wśród pilotów na pokładzie był Horst Merz, jeden z doświadczonych lotników Dorniera.

Zdjęcie, które najprawdopodobniej jest ówczesnym fotomontażem

 Dornier X w Sopocie

 Dornier X w Sopocie

 Dornier X na plaży w Górkach

Fokker F III

Informacja o tym samolocie w Górkach została odnotowana w książce Macieja Bakuna o gdańskim lotnictwie. Wyprodukowano około 600 maszyn w różnych typach:

• 103 Flugboote „Typ A”

• 18 Flugboote „Typ E”

• 2 Flugboote „Typ F”

• 12 Flugboote „Typ G”

• 30 Flugboote „Typ J”

• 98 Flugboote „Typ K”

• 128 Flugboote „Typ KG”

• 105 Flugboote „Typ L”

• 2 Flugboote „Typ M”

• 27 Flugboote „Typ R”

• 38 Flugboote „Typ S”

• 3 Flugboote „Typ T”

Nie ma wzmianki o modelu W.

Na stronie historia.trojmiasto.pl podano model F3W jako Fokker, co jest błędne, ponieważ taki model nie istniał. Najprawdopodobniej chodzi o Wright F3W, chyba że mamy do czynienia z jednym z nielicznych zachowanych zdjęć F III serii W.

Fokker F3W-I

Fokker F.III / Fokker-Grulich w Gdańsku i na trasach nad Bałtykiem

Fokker opracował wersję F.III z pływakami, wyposażoną w charakterystyczną płetwę grzbietową, jednak nie wprowadzono jej do produkcji seryjnej. Najbardziej udaną odmianą była wersja F.IIIs, przebudowana przez Karla Grulicha w niemieckim Aero Lloyd dla Deruluft. Maszyny te, przebudowane w 1925 roku, otrzymały oznaczenia DAL Fokker F.III / Grulich V.I. Niestety, nie zachowały się żadne zdjęcia ani rysunki tych samolotów.

Jeden z tych Fokkerów pobił rekord przelotu, przewyższając czas przelotu Dorniera Super Wal na trasach nad Bałtykiem.

W Gdańsku eksploatowano wiele Fokkerów-Grulich F.III, m.in.:

• D 180 Main – 06.02.1923 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 353 Donau – 1924 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 378 – 1924 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 468 – 1924 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 447 Ems – 1924 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 489 Etsch – 1924 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 503 Leine – 1924 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 516 Flensburg – 1926 → do Deutsche Luft Hansa AG

• D 526 – 1925 → do DDL jako T-DOFF

• D 533 Oder – 1925 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 554 – 1925 → do DLL jako T-DAFA

• D 545 – 1925 → do DDL jako T-DOFC

• D 542 – 1925 → do DDL jako T-DOFD

• D 575 Isar – 1925 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 594 Fulda – 1925 → do Süddeutscher Aero Lloyd AG

• D 701 Saale – 1925 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 716 Schwarza – 1925 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

Loty tych samolotów łączyły Gdańsk z nadbałtyckimi kurortami i miastami szwedzkimi, a niektóre z maszyn działały w kooperacji z liniami Nordiska Flygrederiet.

D-716

Fokker-Grulich F.III i polski akcent – lotnisko w Pucku

Wśród Fokkerów-Grulich F.III w Gdańsku znajdowały się m.in.:

• D 729 Unstrut – 1925 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

• D 743 Inn – 1925 → 6.1.1926 do Deutsche Luft Hansa AG

W sierpniu 1925 roku Polska Linia Lotnicza „Aerolot” (znana również jako Polska Linia Lotnicza „Aerolloyd”) zakupiła w firmie Aktiebolaget Flygindustri Malmö samolot Junkers G-23W, planując uruchomienie komunikacji lotniczej na trasie Warszawa – Gdańsk – Malmö – Kopenhaga.

Samolot S-AAAR otrzymał w Polsce znaki rejestracyjne P-PAWA i stacjonował w bazie Morskiego Dywizjonu Lotniczego w Pucku. 15 sierpnia 1925 roku wykonał lot próbny z Gdańska przez Malmö do Kopenhagi i z powrotem.

Z powodu rezygnacji z uruchomienia linii, samolot wrócił 20 sierpnia 1925 roku do wytwórni w Szwecji. Wkrótce został sprzedany do Niemiec, gdzie po przeróbce na wersję lądową i wyposażeniu w inne silniki otrzymał oznaczenie G-24L i był wykorzystywany w eksploatacji przez wiele lat.

G- (23?) 24W  S-AAAR

W 1926 roku Polska Linia Lotnicza „Aerolot” powróciła do koncepcji uruchomienia połączenia lotniczego do Kopenhagi. Ze szwedzkiej wytwórni wypożyczono samolot Junkers G-23W o znakach S-504 na okres od 20 sierpnia do 3 września 1926 roku. 24 sierpnia 1926 wykonano pierwszy lot próbny na trasie Puck – Kopenhaga – Puck.

G-23W o znakach S-504

Według innych źródeł, PLL Aerolot próbowało w sierpniu 1925 roku uruchomić regularne połączenie przez Bałtyk do Malmö. W tym celu testowano samolot Junkers G-24W o szwedzkich oznaczeniach S-AAAR, który po przybyciu do Polski otrzymał rejestrację P-PAWA. Po tygodniu testów maszyna została zwrócona do wytwórni.

Ciekawostka – Lotnisko molo Sopot
W latach 20. XX wieku w Sopocie funkcjonowało tymczasowe lotnisko wodnosamolotów na molo, które umożliwiało starty i lądowania małych hydroplanów. Było to wygodne rozwiązanie dla turystów i kuracjuszy nad Bałtykiem, którzy mogli bezpośrednio przemieszczać się między portami lotniczymi w regionie, w tym z Gdańska i Górkami (Sobieszewo).

Podczas letniego sezonu kąpielowego 1923 roku molo w Sopocie było kilkakrotnie wykorzystywane jako pomost dla wodnosamolotów. W tym czasie odbywały się loty samolotu Junkers F 13 D-255 „Swan” na trasie z Hamburga w dniach 3–5 czerwca 1923. Ze względu na uciążliwość regularnych startów i lądowań dla turystów, administracja wkrótce zaproponowała przeniesienie operacji lotniczych do Südbade.

Mapa Sopot z 1910 roku 

Niestety, badania wykazały, że na sopockim odcinku wybrzeża występują silne prądy morskie, częste wiatry oraz wąskie mierzeje, które utrudniały bezpieczny ruch lotniczy. Lotnisko nie spełniało oczekiwań, dlatego rozpoczęto poszukiwania bardziej odpowiedniego miejsca, które sprawdzi się nawet przy złej pogodzie i wzburzonym morzu. Wybrano Plehnendorf (dziś Płonia), miejscowość położoną około 7 km na wschód od Gdańska. Oficjalnie lotnisko „Danzig-Plehnendorf” powołano w maju 1925 roku.

Ciekawostka – Lotnisko Westerplatte
Jesienią 1924 roku niemiecka Aero Lloyd prowadziła transport oraz próbne nocne loty na trasie Berlin – Kopenhaga – Szczecin. We wrześniu i październiku tego roku utworzono testowe przeloty nocne, wykorzystując na odcinku Berlin–Szczecin samoloty Fokker F II z oznaczeniami DzAL Dz 3 i 4 Dz, wyposażone w światła lądowania i dodatkowe przyrządy nocne. Lotnisko znajdowało się w Szczecin-Dąbie.

Później do testów użyto wodnosamolotu Dornier „Dolphin” D-277, pilotowanego przez Horsta Merza (wyszkolonego w 1914 roku na lotnisku Langfuhrt–Wrzeszcz). W nocy z 13 października 1924 roku samolot odbył lot reklamowy wzdłuż wschodniego wybrzeża do Gdańska, a za „linie lądowania” posłużyły łodzie rybackie oraz flary.

Ciekawostka reklamowa – Sobieszewo
Na prospektach reklamowych z lat 20. XX wieku widniał statek kursujący z Danzig do kurortu Bohnsack (dzisiejsze Sobieszewo), który przewoził turystów i kuracjuszy nad Zatokę Gdańską, łącząc wodne połączenia z lokalnymi atrakcjami.

Statek „SIEGFRIED” w Gdańsku
„Siegfried” pojawił się w Gdańsku w sierpniu 1925 roku, obsługując połączenia kurortu Bohnsack (Sobieszewo) dzięki firmie Lübziner Dampfergenossenschaft G.m.b.H. Jego portem macierzystym był Danzig. Zbudowany w 1909 roku w stoczni Gebrüder Sachsenberg w Rosslau, miał 31,87 m długości, 5,32 m szerokości i 80 cm zanurzenia, napędzały go dwie maszyny parowe po 60 KM każda.

Przed Gdańskiem pływał m.in. w Halle nad rzeką Saale, a w latach 1916–1918 zmieniał banderę i właścicieli, pływając w Holandii i w Königsbergu. W Gdańsku pracował przez pięć lat, po czym w 1930 roku przeniósł się do Szczecina. W 1951 roku został zakupiony przez Bruno Langwalda i Karla Steinhöfela, przemianowany na „ELLI-MIENE”, a ostatecznie złomowany w 1957 roku.

Autobus do Sztutowa i Sobieszewa
W latach międzywojennych rozwój transportu kołowego pozwalał turystom łatwo dotrzeć z Gdańska do nadmorskich kurortów, takich jak Sztutowo czy Sobieszewo. Połączenia autobusowe uzupełniały transport wodny i lotniczy, tworząc wygodne połączenia dla kuracjuszy i letników.

Porty lotnicze 

Port lotniczy Kalmar

Port lotniczy w Kalmarze rozpoczął działalność w 1926 roku. W marcu tego samego roku AB Aero Transport, ABA i później SAS, wraz z Deutsche Luft-Hansa (Lufthansa), złożyły petycję do Wydziału Komunikacji o uruchomienie lotów na trasie Szczecin–Kalmar–Sztokholm. Kalmar wybrano na miejsce tankowania i port lotniczy, ponieważ położony był mniej więcej w połowie trasy między Szczecinem a Sztokholmem.

Port Kalmar

Dorniery w porcie wodnym Szczecin-Dąbie. W tle widoczny Dornier D-862

Lotnisko w Szczecin-Dąbie oddano do użytku w 1934 roku. Głównym powodem wyboru tej lokalizacji było bliskie położenie jeziora Dąbie, co sprzyjało realizacji planów utworzenia wodnego lotniska. W grudniu 1924 roku powstała spółka Stettiner Flughafen GmbH, a twórcami nowej inwestycji byli m.in. Niemiecka Rzesza, Gmina miasta Szczecin oraz Gmina miasta Dąbie.

Hangar Szczecin Dąbiu

Pierwszy niemiecki, łączony wodno-lądowy port lotniczy, w Szczecinie został wczoraj przed południem oddany do ruchu” Otwarcia Portu Lotniczego dokonano 19 czerwca 1927 r. Abendpost pisze. W ośrodku lotniczym istniało odtąd wiele szkół pilotażu jak również miało miejsce wiele imprez pod hasłem dni lotnictwa. Nie obyło się bez wypadków śmiertelnych.

Zdjęcia z Szczecin Dąbie

Zdjęcia z Szczecin Dąbie

Zdjęcia z Szczecin Dąbie

Zdjęcia z Szczecin Dąbie

Nie zniechęciło to do dalszego rozwoju i przyciągania kolejnych osób zainteresowanych korzystaniem z usług dąbskiego aeroklubu. W 1937 roku zbudowano wieżę kontrolną oraz halę dla samolotów. W czasie wojny szkołę lotniczą zamknięto, a port przejęła Luftwaffe. Podczas rozruchów marcowych w 1945 roku lotnisko zostało zdewastowane i stopniowo popadało w ruinę. W hangarach lotniczych planowano różne operacje wojskowe, o czym świadczy relacja kaprala Kuleszy z powojennych oględzin miejsca. Po 1945 roku lotnisko zostało odbudowane.

Port lotniczy Stockholm-Lindarängen
Lotnisko wodne Lindarängen w Sztokholmie było głównym punktem startowym i końcowym dla lotów do Gdańska (Sobieszewo / Górki) w latach 20. i 30. XX wieku. Obsługiwały je zarówno linie szwedzkie, jak i niemieckie, a port pełnił ważną rolę w połączeniach pasażerskich i pocztowych nad Bałtykiem. Dzięki dogodnej lokalizacji nad wodą możliwe były regularne loty hydroplanami, łączące Sztokholm z Gdańskiem, Kalmar i innymi nadbałtyckimi portami.

Port lotniczy Stockholm-Lindarängen

Podsumowując, dziękuję za uwagę i wspólne przejście przez całą historię lotniska w Sobieszewie, dzieje lotnictwa w regionie, porty „bliźniacze” oraz wszystkie miejsca związane z wodnosamolotami.

Lotnisko w Górkach Wschodnich można nazwać pechowym ze względu na swoje położenie geograficzne – teren został rozdzielony przez powódź, która utworzyła Wisłę Śmiałą, nazwaną tak przez Wincentego Pola. Górki nie znalazły się w granicach Wolnego Miasta Gdańska i nigdy nie zyskały popularności sąsiedniego Bohnsack (Sobieszewa). Dlatego też trudno dziś dotrzeć do starych, szczegółowych map czy danych adresowych.

Jeśli mają Państwo ciekawe zdjęcia lub informacje z okolic lotniska, proszę je przesłać – zaktualizujemy historię.

Dziękuję za wizytę.
praust@poczta.fm

Dziękuję, że mnie odwiedziłeś! 😊
Jeśli masz zdjęcia, ciekawostki lub wspomnienia związane z historią naszej okolicy, napisz do mnie – każda opowieść jest cenna i inspiruje do dalszych poszukiwań.

Moje działania prowadzę pro publico bono, z pasji do historii i dzielenia się nią z innymi. Największą radość daje mi bezpośredni kontakt – wspólna kawa lub herbata i rozmowa o dawnych czasach.

Jeśli chcesz wesprzeć moją pracę, możesz to zrobić, „stawiając wirtualnie kawę”:
☕ https://buycoffee.to/praust ☕

Dziękuję za poświęcony czas i wszystkie historie, którymi zechcesz się podzielić. ❤