Najstarszy obóz Służby Pracy w Wolnym Mieście Gdańsku, Pruska Karczma (Prauster Krug)
Pruska Karczma (niem. Prauster Krug) zapisała się w historii Wolnego Miasta Gdańska jako miejsce szczególne. To właśnie tutaj funkcjonował najstarszy obóz Służby Pracy (niem. Arbeitsdienst), który odegrał istotną rolę w systemie organizacji pracy i wychowania niemieckiej młodzieży w okresie międzywojennym. Położenie obozu na obrzeżach miasta, w sąsiedztwie terenów leśnych i granicy WMG, sprzyjało zarówno pracom infrastrukturalnym, jak i izolacji organizacyjnej.
Materiały, które znajdziecie poniżej, dotyczą okolic Pruskiej Karczmy (Prauster Krug) oraz rejonu obozu Graniczna Wieś (Grenzdorf). Poruszają one także temat leśniczówki, znanej pod nazwami Forsthaus Bobe lub Forst Bobe, określanej od nazwiska urzędującego tam leśniczego. Obiekt ten znajdował się na terenie lasów Woyanower Wald, w pobliżu Prausterkrug, i pełnił istotną rolę administracyjną oraz gospodarczą w tym rejonie.
Na mapie zaznaczyliśmy:
-
drogę prowadzącą z Pruskiej Karczmy do Błotni (oznaczoną długą zieloną linią),
-
kamień graniczny o nazwie Gwiazda Ziemanna (Ziemannstern),
-
obóz Graniczna Wieś (Grenzdorf).
Pomiędzy tymi punktami znajdowała się leśniczówka Forsthaus Bobe, stanowiąca ważny element administracji leśnej w tym rejonie. Temat drogi oraz obozu badaliśmy w pierwszej kolejności w leśniczówce Wojanowo.
Grób przy drodze, mogiła Gustawa Lenorta
Gustaw Lenort został zamordowany przez Rosjan w 1945 roku. Był teściem ówczesnego niemieckiego leśniczego, który podczas wydarzeń wojennych opuścił leśniczówkę. Pan Gustaw do końca życia zajmował się gospodarstwem oraz obejściem, pełniąc w tym rejonie funkcje zarówno opiekuńcze, jak i administracyjne.
Jednym z filarów remilitaryzacji Wolnego Miasta Gdańska po 1933 r. był wzmożony proces szkoleń, ćwiczeń z bronią oraz wprowadzenie w życie de facto zakamuflowanego systemu poboru do wojska. Temu ostatniemu służyć miała m.in. zreformowana Służba Pracy (Arbeitsdienst). Wpierw, w 1933 r., kierowanie nią przejęły gdańskie struktury SS. W 1934 r. Służba Pracy została przemianowana na Gdańską Państwową Służbę Pomocniczą (Danziger Staatlicher Hilfsdienst, dalej: DSH). W tym samym czasie wprowadzono ustawę nakładającą obowiązek rocznej, przymusowej pracy fizycznej połączonej ze szkoleniem wojskowym w obozach o surowej dyscyplinie.
Przed specjalnymi komisjami lekarskimi DSH musiał stawić się każdy obywatel gdański w wieku od 17 do 25 lat, choć formalnie sama służba była dobrowolna. Osoby uchylające się od badań narażały się na kary więzienia lub grzywny. Władze gdańskie stosowały także środek przymusu w postaci groźby utraty świadczeń socjalnych dla młodych, bezrobotnych osób, które odmówiły udziału w DSH. Co ważniejsze, DSH zaczęła wysyłać gdańszczan do wschodniopruskich obozów, gdzie pod pretekstem ćwiczeń sportowych odbywali faktyczne szkolenie wojskowe pod okiem niemieckich instruktorów z ramienia Reichswehry/Wehrmachtu.
Na terenie WMG praca w ramach DSH obejmowała m.in. ćwiczenia dyscypliny wojskowej, pomoc podczas żniw, prace przy hodowli, budowie dróg, roboty ziemne na terenie lotniska oraz osuszanie obszarów portowych. Obozy Arbeitsdienst, a następnie DSH, funkcjonowały w co najmniej pięciu lokalizacjach. Najstarszy z nich, założony jeszcze w 1932 r. jako ośrodek do prac interwencyjnych w ramach Arbeitsdienst, znajdował się w Pruskiej Karczmie (Prausterkrug) i stanowił zalążek późniejszego systemu obozów DSH [5].
Leśniczówka Pruska Karczma 2017
Drogę tę wybudowano siłami DSH, służącą zarówno komunikacji w rejonie Pruskiej Karczmy, jak i realizacji prac przymusowej służby fizycznej i szkolenia młodzieży.
Pozostałe obozy DSH działały również w Kątach Rybackich (Bodewinkel), a na terenie samego Gdańska w rejonie dzisiejszej ul. Wałowej (obóz znajdował się na nieistniejącej obecnie ulicy Jakobswall), w twierdzy Wisłoujście oraz w nieistniejącym forcie Płonia Wielka (Fort Neufähr).
Bliźniacza, żeńska organizacja – Danziger Frauenarbeitsdienst – posiadała początkowo własny ośrodek na terenie majątku Stawowie (Hochwasser; dziś na granicy Gdańska i Sopotu), a następnie w Pręgowie (Prangenau) i w Wiślince (Wesslinken).
Liczba osób przebywających jednorazowo w obozach DSH w latach 1934–1935 wynosiła zazwyczaj ponad 2000 osób, jednak w latach 1936–1937 została zredukowana do około 500–1000 osób. Zmiana ta wynikała prawdopodobnie z kierowania coraz większej liczby uczestników bezpośrednio do obozów w Prusach Wschodnich.
Nie jest do końca jasne, jak długo działały wymienione obozy. Faktem jest jednak, że 1 kwietnia 1939 r. dotychczasowa DSH została przemianowana na Gdańską Służbę Pracy (Danziger Arbeitsdienst; DAD). Struktury DAD, już po wybuchu II wojny światowej, zostały zunifikowane z Służbą Pracy Rzeszy (Reichsarbeitsdienst; RAD) i stały się podwaliną nowych struktur tej masowej organizacji paramilitarnej w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.
Proces ten był stosunkowo łatwy, ponieważ zarówno DSH, jak i DAD były już wcześniej zorganizowane na wzór RAD, co pozwoliło na szybkie włączenie ich w ramy niemieckiej Służby Pracy.
Zdjęcie zgrupowania Reichsarbeitsdienst (RAD; niem. Służba Pracy Rzeszy) – Prauster Krug
Na fotografii widoczna jest jednostka RAD w czasie ćwiczeń i prac w obozie w Pruskiej Karczmie (Prauster Krug), który był najstarszym obozem tego typu na terenie Wolnego Miasta Gdańska.
http://www.danzig.org/pl/gallery/?cat_id=123&gallery-img-id=2459
