Armia sowiecka w Praust

Operacja pomorska

    Operacja pomorska (nazywana także operacją wschodniopomorską) była operacją Armii Czerwonej przeprowadzoną w lutym i marcu 1945 roku na froncie wschodnim II wojny światowej. Jej celem, realizowanym przez siły 1. i 2. Frontu Białoruskiego, było rozbicie wojsk niemieckich na Pomorzu, które zagrażały sowieckiemu natarciu na głównym, berlińskim kierunku operacyjnym.

Operacja pomorska

Pierwotne plany radzieckie zakładały wykonanie głównego uderzenia siłami 2. Frontu Białoruskiego (dowodzonego przez marszałka Konstantego Rokossowskiego) z rejonu Grudziądza. Zakładano, że po około 10 dniach operacji wojska osiągną linię ujście Wisły – Tczew – Bytów – Miastko – Szczecinek, a następnie, po wzmocnieniu frontu 19. Armią, przejdą do natarcia w ogólnym kierunku na Szczecin. Jednocześnie oddziały prawego skrzydła miały opanować rejon Trójmiasta. W tym czasie 1. Front Białoruski miał zlikwidować niemieckie zgrupowania w rejonie Piły, Wałcza i Choszczna [1].

Operacja pomorska

Operacja pomorska

Operacja pomorska

Gdański rejon umocnień składał się z dwóch pasów obronnych. Pierwszy, o szerokości od 3 do 5 km, przebiegał w odległości około 30 km od centrum miasta i zaczynał się w miejscowości Błonia, następnie prowadził przez Pruszcz Gdański, Dolne Kolbudy, Leźno i Rębiechowo, kończąc się w Jelitkowie. Rejon Gdańska i Gdyni został w latach 1944–1945 silnie umocniony poprzez budowę bunkrów, schronów, linii okopów oraz rowów przeciwczołgowych.

W połowie marca w rejonie Trójmiasta znajdowało się około 200 tys. żołnierzy niemieckich, dysponujących około 1800 działami i moździerzami oraz blisko 600 czołgami i działami pancernymi. Siły te były dodatkowo wspierane przez okręty wojenne, w tym trzy pancerniki, dwa ciężkie krążowniki, jeden krążownik oraz liczne mniejsze jednostki. Zamiarem niemieckim było związanie jak największej liczby wojsk radzieckich oraz osłona ewakuacji ludności cywilnej – około miliona uchodźców z Prus Wschodnich i Pomorza Gdańskiego.

19 marca lotnictwo sowieckie dokonało nalotu na centrum Gdańska, zrzucając tysiące bomb zapalających. Po kolejnym nalocie 20 marca Główne i Stare Miasto ogarnął rozległy pożar, w wyniku którego zabytkowa zabudowa została niemal całkowicie zniszczona. Natarcie lądowe 2. Grupy Uderzeniowej oraz 65. Armii gen. Pawła Batowa rozpoczęło się 16–17 marca od strony Pruszcza Gdańskiego, który został zdobyty 24 marca. Przejęcie miasta przez władze polskie nastąpiło trzy tygodnie później, 15 kwietnia.

Mapa działań wojsk sowieckich w rejonie Pruszcza Gdańskiego (Praust)

Mapa działań wojsk sowieckich w rejonie Pruszcza Gdańskiego (Praust)

Wzgórze 21,5

Rankiem 24 marca 1945 r. do walki ruszyły dywizje wszystkich trzech korpusów wchodzących w skład armii, a także jednostki wsparcia. W pasie działania 108. Korpusu Strzeleckiego 372. Dywizja Strzelecka wyszła na północne zbocza wzgórza 21,5, położonego około 0,5 km na północ od Pruszcza Gdańskiego. 90. Dywizja Strzelecka napotkała silny opór przeciwnika i osiągnęła jedynie nieznaczne sukcesy w północno-zachodniej części Świętego Wojciecha. 46. Dywizja Strzelecka została skoncentrowana w rejonie Pruszczańskiej Wsi (Prauster Pfarrdorf, obecnie osiedle Wschód w Pruszczu Gdańskim), Pruszcza Gdańskiego oraz Juszkowa (Gischkau) [3].

Wzgórze 21,5 na niemieckiej mapie

Wzgórze 21,5

Widok z wzgórza 21,5 w kierunku Cukrowni Pruszcz

Widok na Rottmannsdorf (Rotmankę)

 Widok na wzgórze 21,5

Mapa sztabowa zgrupowania wojsk w rejonie Gdańska 

12 marca 1945 roku padł Tczew. W dniu 22 marca Armia Czerwona zajęła Łęgowo. Walki o Praust (Pruszcz Gdański) toczyły się 24 marca 1945 roku, gdy wojska sowieckie nacierały na Gdańsk, prowadząc główne uderzenie przez Pruszcz Gdański.

Pomnik

Pomnik przy ul. Grunwaldzkiej, pierwotnie poświęcony Niemcom poległym w czasie I wojny światowej, obecnie upamiętnia poległych podczas wyzwalania Pruszcza spod okupacji hitlerowskiej.

Pomnik w Pruszczu Gdańskim na Placu Wyzwolenia

Pomnik w Pruszczu Gdańskim na Placu Wyzwolenia

Cmentarz poległych

Cmentarz przy obecnej ulicy Zastawnej powstał na mocy zarządzenia władz powiatowych w lutym 1947 roku. Postanowiono przenieść tu ekshumowane szczątki ponad 2 tysięcy żołnierzy radzieckich, poległych na terenie całego powiatu podczas walk z nazistowskim okupantem. Dokładna ewidencja pochowanych znajduje się w Urzędzie Miasta.

Cmentarz poległych żołnierzy radzieckich w Praust (Pruszcz Gdański)

Po wojnie – Praust (Pruszcz Gdański)

Według nowych zasad działała Wojewódzka Komisja Weryfikacyjna w Gdańsku, powołana 18 marca 1946 roku. W Gdańsku utworzono również komisję do przeprowadzenia weryfikacji byłych obywateli Wolnego Miasta Gdańska pochodzenia polskiego. Przewodniczył jej Kazimierz Banaś-Purwin, a jego zastępcą został Tadeusz Tylewski. Komisja działała do 31 października 1947 roku, jednak jeszcze w 1948 roku wnioski weryfikacyjne przyjmowało Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Gdańsku. Wśród tych wniosków znajdowały się także prośby o weryfikację pośmiertną w celu uzyskania praw spadkowych. Do 1948 roku w Gdańsku zweryfikowano 13 424 mieszkańców.

Stan bezpieczeństwa tej grupy ludności, nawet po uzyskaniu obywatelstwa polskiego, pozostawał fatalny. Często działo się to przy poparciu władz lokalnych, a szczególne nasilenie nadużyć miało miejsce w powiecie gdańskim. Prowodyrem prześladowań był komendant Powiatowej Komendy Milicji Obywatelskiej w Pruszczu Gdańskim, porucznik Zenon Zakrzewski. Kierował on całe rodziny autochtonów do transportów wysiedleńczych, uznając ich za Niemców mimo posiadanych zaświadczeń weryfikacyjnych. Tolerował wykwaterowania z gospodarstw, eksmisje z mieszkań, przemoc fizyczną, aresztowania oraz kradzieże. Wszelkie interwencje u starosty powiatowego w Gdańsku pozostawały bez skutku.

Aby zapobiec tego typu sytuacjom, w Gdańsku 1 października 1946 roku utworzono Miejski Komitet Opieki nad Zweryfikowanymi, którego działalność jednak nie przynosiła spodziewanych efektów. Było to jednym z powodów, dla których autochtoni podejmowali dramatyczne decyzje o wyjeździe do Niemiec i zwracaniu już otrzymanych zaświadczeń weryfikacyjnych. Do 1947 roku odnotowano 311 takich przypadków z Gdańska.

Wysiedlenie ludności niemieckiej z Gdańska, podobnie jak z innych ziem Polski, niewątpliwie miało charakter czystki etnicznej. Jednak niemieckich mieszkańców nie wypędziła polska „zemsta”, lecz wspólna decyzja państw sprzymierzonych. Cierpienia, jakie doświadczyli, dotknęły miliony ludzi w czasie i po zakończeniu II wojny światowej. Jak podkreślano, „po raz pierwszy w życiu masy zwykłych, przyzwoitych Niemców postawiono w sytuacji, jaką większość zwykłych obywateli Środkowej i Wschodniej Europy przyzwyczaiła się uważać za normalną”.

Pierwszy komendant Powiatowej Komendy MO w Pruszczu, por. Zenon Zakrzewski, nie cieszył się sympatią władz administracyjnych. Starosta Gdański pisał wprost, że „dopóki on pozostanie komendantem, dopóty w powiecie spokoju nie będzie”. Zakrzewski dopuścił się licznych nadużyć i nie zwracał uwagi na narodowość wysiedlanych. Stanowisko stracił dopiero po tym, jak w stanie nietrzeźwym zastrzelił innego milicjanta.

Okolice Praust (Pruszcz Gdański), szlak bojowy 8. Gwardyjskiego Korpusu Pancernego Armii Czerwonej

Mapa działań wojsk sowieckich podczas natarcia na Praust (Pruszcz Gdański)

Mapa działań wojsk sowieckich podczas natarcia na Praust (Pruszcz Gdański)

Mapa działań wojsk sowieckich podczas natarcia na Praust (Pruszcz Gdański)

Mapa działań wojsk sowieckich podczas natarcia na Praust (Pruszcz Gdański)

Główne umocnienia w rejonie rzeki Radunia

Cmentarze wojenne 

Stangenwalde (Wartsch, okolice Pruszcza Gdańskiego)

Cmentarz wojenny 

Cmentarz wojenny 

Cmentarz wojenny


 

Cmentarz wojenny 

Dokumenty cmentarz w Pruszczu Gdańskim

Order Chwały (Związek Radziecki), odznaka II klasy

Order Chwały (Związek Radziecki), odznaka II klasy

Plan ostrzału artyleryjskiego nr 2 lotniska wroga, położonego 1 km na południowy wschód od stacji Praust.
Data sporządzenia dokumentu: 20 marca 1945 r.
Autorzy dokumentu: 2. Armia Uderzeniowa, pułkownik Gorlenko [6].

Schemat wrogich struktur obronnych w regionie gdańsko-gdyńskim, 

opracowany na podstawie rozpoznania lotniczego oraz zeznań jeńców wojennych.

Juszkowo (Gischkau)

Rotmanka (Rottmannsdorf)

Pruszcz (Praust)

Gdańsk (Danzig)

Walka brygady na obrzeżach Gdańska i w samym mieście

Schemat przegrupowania wojsk 2 BelF z powiatu gdańskiego do rzeki Odra

Krótka charakterystyka hydrograficzna rzeki Radaune-Fliess na dzień 18.03.1945
Krótki opis rzeki Radaune-Fliess na odcinku Ober-Kalbude – Praust, 

sporządzony według relacji lokalnych mieszkańców.

ODCINEK OBER-KALBUDY, PRAUST.  (Kolbudy-Pruszcz)

Ogólna charakterystyka. 

Długość odcinka wynosi 18 kilometrów.

 Szerokość raków waha się od 4 do 35 m. 

Średnia głębokość waha się od 1,5 do 3 m. 

Prędkość przepływu wynosi do 0,5 m/s. 

Rzeka płynie w krętych brzegach, których wysokość sięga 5-6 m. nad powierzchnią wody. 

Brzegi składają się z gliny i żwiru. 

Ukształtowanie brzegów jest zmienne. 

W większości miejsc dno jest piaszczyste. 

Na rzece znajduje się duża liczba małych zapór i kilka młynów wodnych. 

Teren przylegający do rzeki jest w niektórych miejscach poprzecinany wąwozami i prawie na wszystkich odcinkach jest pagórkowaty. 

Nie ma plantacji leśnych, z wyjątkiem kilku niewielkich płatów na lewym brzegu rzeki. 

Rzeka nie jest pokryta lodem. 

2. Odcinek od OBER-KALTSBUDE do jeziora /2 km. wschód GROSS BELKAU/ (od Kolbud do Bielkowa)

Długość odcinka 7 km. 

Szerokość rzeki od 10 do 30 km. 

Głębokość rzeki 2-3 m. 

Brzegi rzeki są kręte i strome. 

Koryto rzeki na niektórych odcinkach jest skanalizowane. 

Na odcinku 1 km. wsch. znajduje się tama, której wysokość sięga 6 m. 

Elektrownia na rzece. 

3. Obszar od jeziora wynosi 12 km, wsch. Gross Bielkau do miejscowości Giszkau (Bielkowo-Juszkowo). 

Odcinek świerkowy 5 km. 

Szerokość rzeki od 8 do 25 m. 

Głębokość rzeki od 0,8 do 3,5 m. 

Na obszarze sov.-zap. PRANSZIN (Prędzieszyn) rzeka dzieli się na kilka kanałów. 

Brzegi są w większości nachylone. 

Bród znajduje się 1 km na północny zachód od PRANSHIN. 

Na obszarze na wschód od jeziora znajduje się elektrownia, 

na rzece znajduje się zapora, której wysokość wynosi około 8 m. 

4. Odcinek od Giszkau do PRAUST (Juszkowo-Pruszcz). 

Długość odcinka wynosi 6 kilometrów. 

Skrajnia rzeki od 4 do 30 m.

Głębokość rzeki wynosi 0,8-2 m. 

Brzegi są przeważnie łagodne i podmokłe. 

Nie ma brodów. 

MOSTY:

a/ PRAUST drewniany most z kamiennym fundamentem. Szerokość mostu do 8 stóp. 

b/ Giszkau-brak charakterystyki mostu 

c/ Prangshin to kamienny most z betonową nawierzchnią. 

Szerokość mostu wynosi 12 m. 

d/ KLEIN Bielkau (Bielkowo) jest mostem drewnianym około 8 metrów.

d/  PRANGENAU most drewniany, szerokość 4 m. 

Dodatkowo:

1. Rzeka RADAuNE FLISS na odcinku OBER-KALBUDE, PRAUST nie stanowi poważnej przeszkody do forsowania przez wojska. 

2. Forsowanie brodząc /dogodne podejścia do rzeki/ w miejscach na północny-zachód od PRANgszin, płn. PRANgszin, płn. PRANGENAU. 

Autorzy dokumentu: 2 ID A, płk Sinesky P., inżynier major Schastny M., major Sacharow

1. Operacja Pomorska, https://pl.wikipedia.org/wiki/Operacja_pomorska

2. Zniszczony Gdańsk, http://www.zdsk.pl/historia/6-gdansk-1945-wyzwolenie-i-zniszczenia

3. T. Gliniecki, Walki Armii Czerwonej w delcie Wisły, styczeń–maj 1945

4. Wysiedlenia, http://www.zdsk.pl/historia/4-wysiedlenie-ludnosci-niemieckiej-z-gdanska-w-latach-1945-1947

5. Strona Gwardyjskiej, http://8guardstankcorps.blogspot.com/2014/05/blog-post_19.html

6. Archiwum rosyjskie, https://pamyat-naroda.ru/

Dziękuję, że mnie odwiedziłeś! 😊
Jeśli masz zdjęcia, ciekawostki lub wspomnienia związane z historią naszej okolicy, napisz do mnie – każda opowieść jest cenna i inspiruje do dalszych poszukiwań.

Moje działania prowadzę pro publico bono, z pasji do historii i dzielenia się nią z innymi. Największą radość daje mi bezpośredni kontakt – wspólna kawa lub herbata i rozmowa o dawnych czasach.

Jeśli chcesz wesprzeć moją pracę, możesz to zrobić, „stawiając wirtualnie kawę”:
☕ https://buycoffee.to/praust ☕

Dziękuję za poświęcony czas i wszystkie historie, którymi zechcesz się podzielić. ❤