Inspiracją do napisania tego artykuły był wykład profesora Waldemara Ossowskiego, wygłoszony na Uniwersytecie Gdańskim w ramach cyklu wykładów: Morskie dziedzictwo Gdańska na Gedanistyce.
Na terenie dawnej Ohry, obecnie Oruni, miejscowości przy trakcie do Gdańska, odnaleziono na terenie pól, średniowieczne łodzie. Informacje na ten temat opublikował w 1934 roku Otto Lienau, profesor budowy okrętów i statyki konstrukcji statków, rektor Politechniki Gdańskiej w latach 1930–1931. W publikacji Die Bootsfunde von Danzig-Ohra aus der Wikingerzeit (Znaleziska łodzi z Danzig-Ohra z epoki wikingów) zdał relację z wydobycia, konserwacji i badań historycznych łodzi.
Obecnie ukazało się sporo publikacji na ten temat, podjęto się wstępnego przebadania terenu za pomocą współczesnych technik archeologicznych. Łodzie datuje się na XII i XIII wiek, jako jednostki bojowe książąt pomorskich (wydobyto dwie bojowe, jedną do przewożenia towarów i czółno).
Czy na tym terenie mogła funkcjonować osada rybacka? Skąd na terenie pól oruńskich, tak blisko siebie, aż tyle łodzi?
Miejsce odnalezienia łodzi na terenie Oruni,
https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/110010/edition/98556/.
Miejsce odkrycia łodzi w 1934 roku (koloryzacja współczesna), https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/110010/edition/98556
Miejsce odkrycia łodzi, mapa terenu, kanałów. Teren zalewowy notorycznie był osuszany i widać ślady oznaczenia na mapie potencjalnej linii brzegowej (0 n.p.m.). https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/110010/edition/98556
Biorąc pod uwagę ukształtowanie terenu oraz liczne odpływy wodne do osuszania tego terenu, należy zauważyć, że prawdopodobieństwo funkcjonowania w tym rejonie osadnictwa nad większym rozlewiskiem wodnym jest realne. Istnieje wiele publikacji na temat korzystania z łodzi do przemieszczania się po gdańskich kanałach rzecznych. Schmandt Krug to nieistniejąca miejscowość koło Roszkowa (Rostau) pod Pruszczem Gdańskim (Praust)). Śmiałkowie z Gdańska, żeglarze i rządni przygód i uroków przyrody, docierali łódkami do Schmandt Krug, gdzie znajdowała się karczma, mijając kilka rzecznych tawern np. na Krępcu.
Łodzie odnaleziono w rejonie Kanału Żuławskiego. To teren naturalnych rozlewisk rzek Stara Radunia, Motława, w centralnym punkcie łączenia się w Krępcu. Zakładała się, że w tym rejonie mogło być potężne rozlewisko Wisły lub dawne ujście rzeki Motławy do Gdańska.
Fragment mapy Betrama 1300 rok. Rekonstrukcja Delty Wisły w okolicach Gdańska.
https://zulawy.infopl.info/region/historia-zulaw-wislanych
Naturalne i antropogeniczne przemiany krajobrazów delty Wisły
https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-b198da2a-3d44-4f0d-9e36-59ddd4e2833c
Opis do mapy:
Czerwony – naturalne wzniesienia morenowe, na terenie Oruni sięgające do 54 metrów n.p.m.
Niebieski – rzeki Motława i Radunia z centralnym miejscem w Krępcu.
Żółty – teren znalezienia łodzi. Widoczna linia wzdłuż Kanału Żuławskiego wynosi 0 n.p.m.
Warto zwrócić uwagę na odwzorowanie Żuław z XII–XIII wieku z Die Entwickelung des Deich- und Entwässerungswesens im Gebiet des heutigen Danziger Deichverbandes seit dem 14ten Jahrhundert (Rozwój grobli i systemu odwadniającego na terenie dzisiejszego Gdańskiego Związku Wałowego od XIV wieku) Hugona Bertrama. Na wskazanym terenie, według wizji autora, istnieje daleko wysunięta łacha ziemna nad rozlewiskiem.
https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/doccontent?id=7906
Tereny zalewowe, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/23735/edition/32357/content
http://maps.mapywig.org/m/City_plans/Central_Europe/Sek/Danzig_Gelaendeplan_5K_G_10_Ohra_1927.jpg
Opis do mapy:
Niebieski – strefy licznych kanałów odprowadzających.
Zielony – linia „brzegowa”, zaznaczona również na mapie odnalezienia łodzi.
Żółty – Kanał Żuławski, miejsce odnalezienia łodzi.
Czerwony – domniemany wysunięty punkt brzegowy i strefy porzuconych łodzi w Kanale Żuławskim.
Na dawnych mapach zaznaczone są młyny, jeden z nich został zaznaczony także na mapie z lat 40. Teren ciekawy pod względem możliwości funkcjonowania przystani położonych przy głównych rzekach: Motławie i Raduni i odpływach Kanału żuławskiego.
Opis do mapy:
Żółty – miejsce odnalezienia łodzi.
Niebieski – odpływ Kanału Żuławskiego w kierunku do jednego z młynów zachowanych jeszcze przed wojną (czerwony).
Pomarańczowy – Młyny-przystanie.
Przykład żuławskiej przystani z 1903 roku, w tle widoczny młyn.
Rejon Motławy i Krępca (koloryzowany współcześnie).
https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/doccontent?id=7906
Kolejna mapa, Nieder Feld (Niższe Pola Oruni)
Na mapie mestichblatt oznaczony jest jako rejon, a na mapie z 1790 – jako miejscowość Niederfeld (zabudowa).
Ciekawie oznaczony teren z kanałami wokół Gdańska. Warto zwrócić uwagę na miejscowość Nobel (Niegowo), do której można było dotrzeć Kanałem Żuławskim. Ta miejscowość często powtarza się na mapach jako ważny punkt przy rzece Raduni.
Miejsce odnalezienia łodzi i zaznaczony Nobel.
Nobel zaznaczony na mapie rejonu Lipiec (Gute Herberg).
Nobel zaznaczony na mapie rejonu Gute Herberg (Gdańsk Lipce) oraz Niederfeldu.
Mapa z lat powojennych z zaznaczonym miejscem odnalezienia łodzi. Sieć kanałów odprowadzających i osuszających teren, kontrola nad strugami, główne ujścia rzeczne na rok 1950.
Mapa lidarowa terenu Kanału Żuławskiego. Dostrzegalna linia strefy 0 n.p.m.
Widoczne strefy terenowe: wzgórza morenowe, Nowy Kanał Raduni, trakt.
Współczesna sieć kanałów. Zaznaczone miejsce odnalezienia łodzi.
Współczesne zdjęcia z 6 i 16 marca 2023 roku:
Miejsce odnalezienia ŁODZI II.
Miejsce odnalezienia ŁODZI II.
Zrekonstruowana łódź bojowa prezentowana na wystawie muzealnej Staatliches Landesmusem fur Danziger Gaschichte Oliva (Państwowe Muzeum Historyczne w Gdańsku, Pałac Opatów w Gdańsku-Oliwie). Łódź dotrwała do naszych czasów i prezentowana jest w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku.
Kilka wybranych źródeł:
Bertram H., Die Entwickelung des Deich- und Entwässerungswesens im Gebiet des heutigen Danziger Deichverbandes seit dem 14ten Jahrhundert. https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/doccontent?id=7906&dirids=1
Lienau O., Die Bootsfunde von Danzig-Ohra aus der Wikingerzeit,
https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/110010/edition/98556/
Olejarczyk P., Słowiańskie łodzie na Oruni. Czy na Żuławskiej są jeszcze inne pozostałości dawnej flotylli lub osady?,
http://mojaorunia.pl/index.php?option=com_orunia&task=artykul&id=13467
Ossowski W., Wraki wczesnośredniowiecznych łodzi słowiańskich odnalezionych na Oruni,
https://youtu.be/iXGq1PALH5w
Najstarsza wystawa w Gdańsku – zobacz ją, zanim zniknie!,
https://archeologia.pl/aktualnosci-strona-glowna/archiwum-aktualnosci/archiwum-aktualnosci-2021/najstarsza-wystawa-w-gdansku-zobacz-ja-zanim-zniknie/
