Odkrywając tajemnice zamku w Malborku: ślad z Praust w Wielkim Refektarzu
Odwiedzając Zamek Krzyżacki w Malborku, niekwestionowaną perłę architektury rezydencjonalnej i obronnej Pomorza, niemal na każdym kroku natrafiamy na fascynujące opowieści i historyczne smaczki. Choć większość turystów przybywa tu, by podziwiać potęgę dawnej stolicy Zakonu, to prawdziwa przygoda zaczyna się wtedy, gdy zaczynamy uważnie przyglądać się detalom. Wędrówki zamkowymi korytarzami, odkrywanie nowych wystaw i zgłębianie tajemnic ukrytych w zabytkowych wnętrzach potrafią doprowadzić do niezwykłych odkryć, również takich, które łączą malborską warownię z krajobrazem Żuław oraz naszą lokalną historią Pruszcza Gdańskiego (dawn. Praust).
Jednym z najbardziej efektownych i tajemniczych pomieszczeń Zamku Średniego jest Wielki Refektarz [1]. To właśnie tutaj, w przestrzeni pełnej światła i monumentalnych sklepień, odnajdziemy wyjątkową dekorację heraldyczną. Pod koniec XIX i na początku XX wieku wnętrze to przechodziło istotne prace konserwatorskie. Gdy w 1901 roku demontowano XIX-wieczne witraże, postanowiono zachować pamięć o fundatorach i dobroczyńcach związanych z odbudową zamku. W 1916 roku malarz Friedrich Schwarting z Hanoweru przeniósł program heraldyczny bezpośrednio na ościeża okienne [2].
Przemierzając salę i przyglądając się malowidłom na ościeżach okna nr VII (dedykowanego ówczesnemu powiatowi gdańskiemu niem. Danziger Landkreis), uważne oko dostrzeże prawdziwą perełkę! Obok herbów znanych rodów szlacheckich z okolicznych majątków (takich jak von Tiedemann z Wojanowa czy v. Kalkstein ze Świńcza) widnieje bezpośredni ślad powiązania z naszą miejscowością: von Engelke auf Praust. Ten niepozorny, a jakże wymowny detale heraldyczny staje się pretekstem do pasjonującej podróży w czasie, łączącej malborski zamek, żuławskie włości i dawny Praust...
Wielki Refektarz, Powiat Gdański (niem. Danziger Landkreis)
Jednym z najbardziej efektownych i tajemniczych pomieszczeń Zamku Średniego jest Wielki Refektarz. To właśnie tutaj, w przestrzeni pełnej światła i monumentalnych sklepień, odnajdziemy wyjątkową dekorację heraldyczną. Pod koniec XIX i na początku XX wieku wnętrze to przechodziło istotne prace konserwatorskie. Gdy w 1901 roku wymontowano XIX-wieczne witraże heraldyczne, postanowiono zachować pamięć o fundatorach odbudowy zamku z lat 20. XIX wieku. W 1916 roku malarz Friedrich Schwarting z Hanoweru wykonał polichromie, przenosząc zawartość heraldyczną poszczególnych witraży bezpośrednio na ościeża tych samych okien. Co ciekawe, nie sugerowano się podziałem Prus Zachodnich na rejencję gdańską i kwidzyńską, stąd obok siebie znalazły się herby z różnych części regionu.
Rozmieszczenie herbów na ościeżach okien
Cały program dekoracji okiennych został podzielony regionalnie oraz rodowo:
| Nr okna | Obszar / Rodzina w dekoracji heraldycznej |
| I | Miasto Elbląg |
| II | Powiat Dzierzgoń |
| III | Powiaty Wejherowo i Kartuzy |
| IV | Rodzina von Hardenberg |
| V | Powiaty Prabuty i Kwidzyn |
| VI | Powiaty Chełmno, Starogard i Toruń |
| VII | Powiat Gdańsk (Danziger Landkreis) |
| VIII | Miasto Gdańsk |
| IX | Powiaty Człuchów, Złotów i Świecie |
| X | Powiaty Lubawa i Brodnica |
| XI | Powiat Wałcz |
| XII | Mała Żuława Malborska |
| XIII | Wielka Żuława Malborska |
| XIV | Miasto Toruń |
VII dedykowany ówczesnemu powiatowi gdańskiemu niem. Danziger Landkreis.
Prawe ościeże
Herby z dolnego rzędu (ze zdjęcia):
Preuss u. Schwartz (po lewej)
Opis tarczy: Dwudzielna w słup; po lewej końskie popiersie/półkonie, po prawej roślina z różyczką/kwiatami.
Klejnot: Trzy róże na łodygach wyrastające z hełmu.
v. Kalckstein auf Schwintsch (Świńcz) (w środku)
Opis tarczy: Pasowana (trzy poziome pasy / belki).
Klejnot: Dwa rogi (wole/bramie).
Paleske (po prawej)
Opis tarczy: Czterodzielna w krzyż (w polach m.in. drzewo/drzewko oraz poziome pasy).
Klejnot: Ptak (czapla/bocian lub czapla z kamieniem).
Rząd środkowy (widoczny na pierwszym zdjęciu):
Frh. v. Hundt u. Alten Grottkau auf Gr. Golmkau (Golębiewo Wielkie) - po lewej
Inskrypcja: Frh. v. Hundt u. Alten Grottkau auf Gr. Golmkau
Tarcza: Pies/ogar w biegu.
Helfenstein auf Leesen (Leśniewo / pow. gdański) - w środku
Inskrypcja: Helfenstein auf Leesen
Tarcza: Dwudzielna w słup z liliami (po 3 w każdym polu).
v. Brockwillz-Trembecki - po prawej
Inskrypcja: v. Brockwillz-Trembecki (Brochwicz-Trembecki)
Tarcza: Jelenie popiersie / jeleń.
Rząd górny (nad rzędem środkowym, widoczny na drugim zdjęciu):
Deichgeschworenen des Danziger Werders, po lewej
Inskrypcja: Deichgeschworenen des Danziger Werders (Sędziowie wałowi / Związek Wałowy Żuław Gdańskich).
von Engelke auf Praust, po prawej (69)
Inskrypcja: von Engelke auf Praust
Tarcza: Gryf trzymający krzyż w górnej części oraz trzy splecione pierścienie w części dolnej.
Okno nr VII
Lewe ościeże: Danziger Landkreis
Wojanowo: 60. v. Tiedemann auf Wojanow
Będzieszyn: 61. Freih. v. Richthofen auf Bangschin;
Goszyn: 66. Graf v. Kanitz auf Goschin
Goszyn: 66. Graf v. Kanitz auf Goschin
Główną osią programu heraldycznego Schwartinga z 1916 roku (i wcześniejszych witraży z lat 20. XIX w.) było upamiętnienie osób, rodzin szlacheckich oraz instytucji, które finansowo wsparły pierwszą wielką odbudowę zamku w Malborku. Po wojnach napoleońskich, w latach 20. XIX wieku, ruszyła państwowo-społeczna zbiórka funduszy na ratowanie popadającej w ruinę malborskiej warowni. Zamożni właściciele ziemscy z rejencji gdańskiej i kwidzyńskiej składali znaczne darowizny na ten cel. W zamian za dofinansowanie prac restauracyjnych (m.in. oszklenia Wielkiego Refektarza), ich herby rodowe uwieczniono na zamkowych witrażach, a gdy te zdemontowano w 1901 roku, przeniesiono je w 1916 roku na ościeża okienne.
Ród von Engelke był jedną z kluczowych rodzin patrycjuszowsko-ziemiańskich posiadających dobra w Pruszczu i na obrzeżach Gdańska w XVIII i XIX wieku:
Zyskali mocną pozycję gospodarczą i szlachectwo, stając się właścicielami znacznych gruntów rolnych oraz rezydencji majątkowej w Praust.
Dopisek „auf Praust” (z Pruszcza / na Pruszczu) na ościeżu wyraźnie wskazuje na nich jako na głównych reprezentantów dóbr rycerskich/majątku ziemskiego w Pruszczu w okresie, gdy tworzono listy fundatorów.
Pruszcz był w XIX wieku jednym z najważniejszych ośrodków w powiecie gdańskim. Tworząc program dekoracji okna nr VII, intencją architektów i konserwatorów (z Conradem Steinbrechtem na czele) było przedstawienie najważniejszych majątków ziemskich i rodów powiatu gdańskiego.
W oknie tym zestawiono obok siebie właścicieli kluczowych dóbr w okolicy:
von Tiedemann (Wojanowo)
Freiherr von Richthofen (Będzieszyn)
Graf von Kanitz (Goszyn)
von Kalckstein (Świńcz)
von Engelke (Pruszcz)
Dzięki temu von Engelke znaleźli się w tym gronie nie tylko jako prywatni darczyńcy, ale także jako oficjalny „głos” i symbol majątku Pruszcz w reprezentacyjnej sali państwa pruskiego.
Von Engelke auf Praust
Von Engelke auf Praust
Świncz: 74. v. Kalkstein auf Schwintsch (Schwoitsch, Świncz)
Wielki Refektarz to nie tylko fascynująca galeria XIX- i XX-wiecznej heraldyki ziemiańskiej. Przestrzeń ta od samego początku miała głęboko przemyślany program ideowy, który podczas wielkich prac restauracyjnych pod kierunkiem Conrada Steinbrechta poddano pieczołowitej odnowie Przemierzając tę monumentalną salę i spoglądając powyżej linii okiennych ościeży, wchodzimy w świat średniowiecznego etosu zakonnego. Ściany i wnęki ostrołukowe zdobią polichromie nawiązujące do fundamentów państwa krzyżackiego: postaci wybitnych Wielkich Mistrzów z czasów największego rozkwitu Malborka, wizerunek Najświętszej Marii Panny, głównej Patronki Zakonu, czy pełne symboliki sceny walki dobra ze złem.
Poniżej kilka ujęć ukazujących ten niezwykły, sakralno-historyczny wystrój wnętrza:
- wielcy Mistrzowie Zakonu na ścianie Refektarza,
- inskrypcja poświęcona Winrichowi von Kniprode,
- najświętsza Maria Panna z Dzieciątkiem na Tronie (Sedes Sapientiae),
- św. Michał Archanioł walczący ze smokiem.
Wizyta na Zamku w Malborku to coś znacznie więcej niż klasyczna lekcja historii o rycerzach w białych płaszczach. To potężna, wielowarstwowa skarbnica przeszłości, w której każdy dociekliwy pasjonat znajdzie coś dla siebie. Podczas gdy jedni podziwiają gotycki kunszt architektoniczny i potęgę dawnego państwa zakonnego, inni uważnie przyglądając się detalom w Wielkim Refektarzu odkryją pasjonujące, XIX-wieczne ślady ziemiańskie i lokalne akcenty z naszego bliskiego sąsiedztwa, takie jak herb z Pruszcza. Warto więc wybrać się do Malborka, zwolnić krok i uważnie rozejrzeć wokół siebie. Czasem najważniejsze i najbardziej zaskakujące odkrycia historyczne kryją się dosłownie na wyciągnięcie ręki, na ościeżu jednego z zamkowych okien.
Bibliografia i źródła internetowe
1. Muzeum Zamkowe w Malborku, Wielki Refektarz, Oficjalny opis wnętrza i wystaw na stronie Muzeum Zamkowego w Malborku,
http://www.zamek.malbork.pl/wystawy-i-wnetrza/wielki-refektarz-11
2. Refektarz, hasło w Wikipedii, https://pl.wikipedia.org/wiki/Refektarz
3. Ryszard Rząd, Zespoły heraldyczne w dekoracji Wielkiego Refektarza na Zamku Średnim w Malborku w XIX i XX wieku [opracowanie cytowane m.in. na stronie poświęconej Rocznikowi PTHer: https://pl.wikipedia.org/wiki/Rocznik_Polskiego_Towarzystwa_Heraldycznego]
4. Konserwacja i restauracja zespołu pomieszczeń Wielkiego Refektarza na Zamku w Malborku, http://monumentservice.pl/konserwacja-i-restauracja-zespolu-pomieszczen-wielkiego-refektarza-na-zamku-w-malborku/
5. Wielki Refektarz, Galeria zdjęć historycznych i współczesnych w serwisie Fotopolska.eu, https://malbork.fotopolska.eu/Malbork/b59537,Wielki_Refektarz.html
6. Elektroniczna Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (e-BUW), http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/doccontent?id=161
7. Von Engelke auf Praus, Forum Danzig, http://forum.danzig.de/showthread.php?199-von-Engelke-auf-Praust&highlight=Engelke+Praust
8. Herb rodu Engelke (Słupsk 1635 / Sopocki Dom Aukcyjny), http://www.sda.pl/herb-rodu-engelke,11779,en.html
9. Malarstwo portretowe / heraldyczne: Andreas Stech (1697, Gdańsk), Herb rodu Engelke
10. Rodzina von Kanitz (Goszyn), http://www.wikiwand.com/de/Kanitz_(Adelsgeschlecht
11. Rodzina von Kalckstein (Świńcz), https://de.wikipedia.org/wiki/Kalckstein_(Adelsgeschlecht
