Sygnatury mistrzów murarskich z 1864 z Praust

Tajemnice przykościelnego muru

    W ostatnich latach nasze miasto prężnie się rozwija i zyskuje coraz bardziej nowoczesne oblicze. Historyczne ślady minionych epok odchodzą coraz bardziej w zapomnienie, a niekiedy nawet są zastępowane nowoczesną zabudową, bez większej refleksji nad ich pochodzeniem i znaczeniem. Tymczasem to właśnie te subtelne ślady przeszłości stanowią świadectwo pokoleń, które ukształtowały naszą tożsamość. Jednym z najcenniejszych historycznie terenów w Pruszczu Gdańskim jest otoczenie Parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. W dawnym Praust była to świątynia ewangelicka. Znajduje się tu wiele zabytków, a także kilka artefaktów dawnego cmentarza ewangelickiego: dawna brama cmentarna, dawne założenie parkowe. Na tyłach kościelnego placu, od strony kanału Nowej Raduni, usytuowana jest brama, za którą znajduje się zejście do współczesnej małej przystani. Na zwieńczeniach ceglanych kolumn widnieje data 1864 rok. To właśnie tutaj podczas wiosennego spaceru odkryłem na krzyżach wznoszących się na murze sygnatury mistrzów murarskich z 1864 roku! 

Podpisy murarzy z 1864 roku, Mauerer J.Z W.Z. 1864

Ślad po dziewiętnastowiecznych murarzach został pozostawiony zapewne podczas budowy tzw. nowego muru, nawiązującego do zabudowań średniowiecznych, lub też jego przebudowy – data powstania muru nie została ostatecznie ustalona przez historyków. Według Kroniki wsi Pruszcz w powiecie Gdańskie Wyżyny Wilhelma Hoffmanna mur otaczający obecnie kościół od strony kanału Nowej Raduni powstał w 1864 roku. Inne źródła wskazują tę datę jako termin przebudowy muru.

W 1864 r. w wyniku rozbudowy centrum ogrodniczego Rathtego zniknęła prowadząca za gospodarstwem droga. Jako zamiennik zbudowano nową trasę położoną na południe od majątku parafialnego. W tym samym roku cmentarz otrzymał nowy mur wzdłuż kanału Nowej Raduni.

Dawny mur w wielu miejscach jest bardzo przechylony i przetrwał do dziś dzięki drzewom-samosiejkom, które chronią go przed zawaleniem. Z jednej strony niszczą mur swoimi korzeniami, ale z drugiej bronią przed upadkiem na skarpie. 

Inna wzmianka źródłowa o budowie nowego muru znajduje się w „Weichselland. Mitteilungen des Westpreussischen Geschichtsvereins” 1939 („Ziemia Nadwiślańska. Notatki Zachodniopruskiego Towarzystwa Historycznego” 1939). Autor John Muhl podaje datę 1905 roku jako zakończenie prac nad nowym murem wokół terenu kościelnego. Edmund Kizik w artykule Zabytki Pruszcza, w Historii Pruszcza Gdańskiego do 1989 roku, zakłada, że pierwotny mur został wzniesiony lub przebudowany w połowie XVII wieku, a ten obecny pochodzi z 1905 roku.

Kościół, zwrócony tylną stroną do Raduni, został gruntownie wyremontowany w 1936 roku; w szczególności wieża musiała zostać ponownie pokryta dachem. Przed kościołem, który nadal jest otoczony grobami, z dawnego muru cmentarza zachowała się piękna podwójna brama z łukiem, z napisem zawierającym werset z 39 psalmu. Po obu stronach wiszą końce łańcuchów jako reft dawnego filaru kościelnego. Nowy mur cmentarny, który od 1905 roku otacza cały teren kościelny, wysunął się dalej na zewnątrz. Na prawo od kościoła znajduje się dom organisty, zbudowany w 1764 roku, ze szkołą kościelną i domem dzwonnika, na lewo dom służącego kościelnego i kostnica.

Jedno jest pewne – w roku 1864 z pewnością trwały prace nad budową lub też gruntowną przebudową muru otaczającego kościół. Nie wiemy jeszcze natomiast, kiedy zostały one zakończone. Być może zabytkowa świątynia kiedyś odkryje przed nami tę tajemnicę, ukazując kolejne ślady działalności minionych pokoleń. Autor tegoż artykułu bardzo na to liczy.

    Kolejna ciekawą informacją z 1864 roku jest utworzenie bardzo znaczącego dla miasta warsztatu ślusarskiego Bernharda Jahra. Istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że żelazne okucia, elementy ozdobne, krzyże wieńczące mur wykonano właśnie u niego. Z ciekawostek to w 1885 roku wybudował żelazny most drogowy, który zastąpił dotychczasowy mostek dla pieszych przy posiadłości kupca Juliusa Scherreta.

Fabryka maszyn, maszyny rolnicze, konstrukcje żelazne. Biuro konstrukcyjne urządzeń przeciwpożarowych i gaśniczych. Praust bei Danzig. Maschinenfabrik, Landwirtschaftlicher Maschinen, Eisenkonstruktionen B. Jahr, Praust, Dirschauer Straße 29. Fernruf: 23.

Widoczna z przodu brama cmentarna wzniesiona w 1648 roku,.

https://praust.wordpress.com/2017/02/02/brama-cmentarna-praust/

Warto wspomnieć, że na terenie świątyni, pilnie strzeżonym przez wieki przez głównego bohatera tego artykułu, wciąż istnieją świadectwa okazałości dawnej nekropolii, o której przypominają krzyże wieńczące bramy. Spoczywają tu ważne dla naszego miasta osobistości. Kilka nazwisk, które udało się odszukać, to pochowani proboszczowie kościoła w Praust: 

1. Magister Mathias Damitz (18.6.1709 † 24.10.1735) 

2. Johanna Dorothea Schutz aus Leipzig († 25.9.1714) 

3. Johann Gottlieb Urndt (20.6.1764 † 19.2.1833) 

4. August Samuel Gotthilf Meller (14.1.1838 † 5.8.1802) 

5. Peter Eggert (†1882) 

Zdjęcie z 1923 roku, https://fotopolska.eu/577054,foto.html

Ponadto na cmentarzu pochowani zostali między innymi: 

burmistrz Praust Gustav Adolf Würfel († 25.2.1908), 

proboszcz Rokitnicy Carl Ludwig Hellwich (6.10.1809 † 5.7.1893). 

Po cmentarzu pozostały najprawdopodobniej tylko dwie tablice nagrobne. Tablica C.L. Hellwicha oraz Gustava Kocha

Spoczywa tu także dr Hermann Wiedemann († 14.7.1901), zasłużony działacz prausterski, który między innymi wybudował cukrownię i szpital

Dr. Hermann Wiedemann, Rodzina Wiedemann, https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1956912914533360

Niestety, dawne nagrobki usunięto, a obecny teren cmentarza wokół świątyni służy za przykościelny park i parking dla wiernych.

Zdjęcie około 2011 rok z likwidowanego cmentarza.

Pruszcz Gdański. Zdjęcie z 1986 rok z karty cmentarza przy ulicy Wojska Polskiego (dawna Würfel strasse) 

Plan cmentarza ewangelickiego załączony do opracowania karty zabytków nieruchomych z 1986 roku.

 Przy wejściu do świątyni znajduje się tylko jedno skrzydło metalowej bramy, na którym widać ślady kul, najprawdopodobniej z okresu drugiej wojny światowej. 

Detale z bramy wejściowej.

Detale z bramy wejściowej.

Detale z bramy wejściowej.

Detale z bramy wejściowej.

Detale z bramy wejściowej.

Wokół całej świątyni wybudowany jest okazały mur, który najprawdopodobniej powstał w średniowieczu, natomiast w czasach nowożytnych był przebudowywany.

Zdjęcie z 2017 roku, w tyle widoczna kaplica cmentarna, Mur frontowy. 

https://praust.wordpress.com/2017/02/02/brama-cmentarna-praust/

Zdjęcie z 2017 roku, Mur frontowy. https://praust.wordpress.com/2017/02/02/brama-cmentarna-praust/

Na tyłach kościoła, wzdłuż kanału Nowej Raduni, znajduje się urokliwe miejsce: brama, a za nią

zejście do współczesnej małej przystani. Na zwieńczeniach ceglanych kolumn widnieje data 1864 rok.

Kilka współczesnych zdjęć:

Brama cmentarna. 

Kaplica cmentarna

Warto zajrzeć:

Chronik des Dorfes Praust Kreis Danziger, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/14999/edition/11578/content.

Galeria zdjęć świątyni w Pruszczu Gdańskim, https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1967151360176182.

Tablica Gustava Kocha, https://www.facebook.com/photo/fbid=2134616763429640&set=a.585593536930756.

Weichselland. Mitteilungen des Westpreussischen Geschichtsvereins. 1939 Jahrg.38 heft,

https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/328630/edition/295493/content

#FriedrichWeigle #WojskaPolskiego44 #Würfelstrasse24 #praust #PruszczGdanski

Historia zaklęta w nazwach pruszczańskich ulic

Historia zaklęta w nazwach pruszczańskich ulic

    Nazwy ulic, a także placów, budynków i obiektów użyteczności publicznej, nawiązujące do wydarzeń historycznych, po roku 2016 musiały zostać poddane gruntownej analizie pod kątem propagowanych przez nie idei. Proces ten objął także nasze pruszczańskie nazewnictwo, które mogłoby w jakikolwiek sposób nawiązywać do ustroju totalitarnego.

    Dnia 10 lipca 2017 roku przewodnicząca Rady Miasta Pruszcza Gdańskiego w związku z XXXVI zwyczajną sesją wnioskowała na temat doprecyzowania nazw ulic i placu funkcjonujących w Pruszczu Gdańskim:

- Placu Wolności,

- ulicy 24 Marca,

- ulicy Obrońców Pokoju.

Zgodnie z Ustawą z dnia 1 kwietnia 2016 o zakazie propagowania komunizmu lub innego totalitarnego ustroju przez nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej należało doprecyzować lub dokonać zmian nazw ulic, które upamiętniają osoby, organizacje lub wydarzenia symbolizujące komunizm bądź ustrój totalitarny. Według zaleceń Instytutu Pamięci Narodowej nazwy ulic nie wymagają zmiany, o ile samorząd przyjmie uchwałę precyzującą przedmiot upamiętnienia, aby nie budził on wątpliwości interpretacyjnych, uchwała podlega normom ustawy. Ponieważ w protokołach z 1977 roku Miejskiej Rady Narodowej w Pruszczu Gdańskim brak było uzasadnienia przy nadaniu nazw wymienionych ulic i placu, podjęto starania o doprecyzowanie nazw pruszczańskich ulic.

Fragment z protokołu Miejskiej Rady Narodowej w Pruszczu Gdańskim z dnia 28 kwietnia 1977 roku z sali konferencyjnej Komitetu Miejskiego PZPR w Pruszczu Gdańskim.

Plac Wolności

Uzasadnienie do pruszczańskich uchwał z 2017 roku: „Nazwa placu upamiętnia wydarzenia z 7 marca 1807 roku. Tego dnia polscy powstańcy wspierający wojska napoleońskie po krwawej walce wyparli z terenu Pruszcza stacjonujący tu oddział Prusaków. Pruszcz został zajęty przez wojska napoleońskie, w skład których wchodziły oddziały polskie”.

Walki o Gdańsk 1807. Oblężenie Gdańska w dniach 19 marca–24 maja 1807 r. Francuskie okrążenie i zdobycie Gdańska w wojnie IV koalicji kampanii napoleońskich 19 marca 1807 r. Około 27 tys. Francuzów pod dowództwem marszałka Lefebvre'a oblegało około 11 tys. żołnierzy pruskich i rosyjskich pod dowództwem marszałka Kalckreutha, stacjonujących w Gdańsku [1].

Pomnik na Placu Wolności kojarzy się mieszkańcom z pomnikiem umieszczonym w małej przestrzeni parkowej. To pomnik wojenny (Kregendenkmal Praust), upamiętniający żołnierzy niemieckich poległych podczas I wojny światowej, odsłonięty na pruszczańskim rynku 23 sierpnia 1922 [2].

Ulica 24 Marca

Uzasadnienie do pruszczańskich uchwał z 2017 roku: „Nadanie nazwy związane jest z upamiętnieniem daty wybuchu insurekcji kościuszkowskiej. W dniu 24 marca 1794 roku na rynku w Krakowie miało miejsce zaprzysiężenie Tadeusza Kościuszki na naczelnika oraz ogłoszenia aktu powstania, skierowanego przeciwko carskiej Rosji”.

Załącznik do uchwały o zmianach nazw ulic w Pruszczu Gdańskim z dnia 2 lipca 1992 roku.

Ulica Obrońców Pokoju

Uzasadnienie do pruszczańskich uchwał z 2017 roku: „Nadana w celu upamiętnienia polskich żołnierzy, uczestników misji pokojowych i stabilizacyjnych w ramach działań z Organizacją Narodów Zjednoczonych pełniących służbę w celu przywrócenia pokoju i stabilizacji w krajach objętych wojną”.

Polska Lotnicza Eskadra Pomocy Etiopii – PLEPE [3].

Źródła:

Archiwum Państwowe w Gdańsku Oddział w Gdyni, protokoły z sesji Miejskiej Rady Narodowej z 28 kwietnia 1977 roku, 2 lipca 1992 roku.

Bracia diabła. XIX-wieczna gdańska jednostka wojskowa, https://praust.wordpress.com/2018/01/18/bracia-diabla/.

Ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 roku o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego...,https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu20160000744

[1]

Walki napoleońskie o Gdańsk 1807, https://stock.adobe.com/au/images/siege-of-danzig-prussia-today-poland-1807-napoleonic-wars-antique-illustration-1890/313422089.

[2]

Kriegendenkmal Praust,

http://wolneforumgdansk.pl/viewtopic.php?t=103&sid=d46c5e0c4460f4a6422c1eb7cc9f0686.

[3]

Polska Lotnicza Eskadra Pomocy Etiopii – PLEPE, http://skmponz.szczecin.pl/ple.

Średniowieczne oruńskie łodzie

    Inspiracją do napisania tego artykuły był wykład profesora Waldemara Ossowskiego, wygłoszony na Uniwersytecie Gdańskim w ramach cyklu wykładów: Morskie dziedzictwo Gdańska na Gedanistyce. 

    Na terenie dawnej Ohry, obecnie Oruni, miejscowości przy trakcie do Gdańska, odnaleziono na terenie pól, średniowieczne łodzie. Informacje na ten temat opublikował w 1934 roku Otto Lienau, profesor budowy okrętów i statyki konstrukcji statków, rektor Politechniki Gdańskiej w latach 1930–1931. W publikacji Die Bootsfunde von Danzig-Ohra aus der Wikingerzeit (Znaleziska łodzi z Danzig-Ohra z epoki wikingów) zdał relację z wydobycia, konserwacji i badań historycznych łodzi.

Obecnie ukazało się sporo publikacji na ten temat, podjęto się wstępnego przebadania terenu za pomocą współczesnych technik archeologicznych. Łodzie datuje się na XII i XIII wiek, jako jednostki bojowe książąt pomorskich (wydobyto dwie bojowe, jedną do przewożenia towarów i czółno). 

Czy na tym terenie mogła funkcjonować osada rybacka? Skąd na terenie pól oruńskich, tak blisko siebie, aż tyle łodzi?

Miejsce odnalezienia łodzi na terenie Oruni,

https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/110010/edition/98556/.

Miejsce odkrycia łodzi w 1934 roku (koloryzacja współczesna), https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/110010/edition/98556

Miejsce odkrycia łodzi, mapa terenu, kanałów. Teren zalewowy notorycznie był osuszany i widać ślady oznaczenia na mapie potencjalnej linii brzegowej (0 n.p.m.). https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/110010/edition/98556

    Biorąc pod uwagę ukształtowanie terenu oraz liczne odpływy wodne do osuszania tego terenu, należy zauważyć, że prawdopodobieństwo funkcjonowania w tym rejonie osadnictwa nad większym rozlewiskiem wodnym jest realne. Istnieje wiele publikacji na temat korzystania z łodzi do przemieszczania się po gdańskich kanałach rzecznych. Schmandt Krug to nieistniejąca miejscowość koło Roszkowa (Rostau) pod Pruszczem Gdańskim (Praust)). Śmiałkowie z Gdańska, żeglarze i rządni przygód i uroków przyrody, docierali łódkami do Schmandt Krug, gdzie znajdowała się karczma, mijając kilka rzecznych tawern np. na Krępcu.

    Łodzie odnaleziono w rejonie Kanału Żuławskiego. To teren naturalnych rozlewisk rzek Stara Radunia, Motława, w centralnym punkcie łączenia się w Krępcu. Zakładała się, że w tym rejonie mogło być potężne rozlewisko Wisły lub dawne ujście rzeki Motławy do Gdańska.

Fragment mapy Betrama 1300 rok. Rekonstrukcja Delty Wisły w okolicach Gdańska.

https://zulawy.infopl.info/region/historia-zulaw-wislanych

Naturalne i antropogeniczne przemiany krajobrazów delty Wisły

https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-b198da2a-3d44-4f0d-9e36-59ddd4e2833c

Opis do mapy:

Czerwony – naturalne wzniesienia morenowe, na terenie Oruni sięgające do 54 metrów n.p.m.

Niebieski – rzeki Motława i Radunia z centralnym miejscem w Krępcu.

Żółty – teren znalezienia łodzi. Widoczna linia wzdłuż Kanału Żuławskiego wynosi 0 n.p.m.

    Warto zwrócić uwagę na odwzorowanie Żuław z XII–XIII wieku z Die Entwickelung des Deich- und Entwässerungswesens im Gebiet des heutigen Danziger Deichverbandes seit dem 14ten Jahrhundert (Rozwój grobli i systemu odwadniającego na terenie dzisiejszego Gdańskiego Związku Wałowego od XIV wieku) Hugona Bertrama. Na wskazanym terenie, według wizji autora, istnieje daleko wysunięta łacha ziemna nad rozlewiskiem.

https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/doccontent?id=7906

Tereny zalewowe, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/23735/edition/32357/content

http://maps.mapywig.org/m/City_plans/Central_Europe/Sek/Danzig_Gelaendeplan_5K_G_10_Ohra_1927.jpg

Opis do mapy:

Niebieski – strefy licznych kanałów odprowadzających.

Zielony – linia „brzegowa”, zaznaczona również na mapie odnalezienia łodzi.

Żółty – Kanał Żuławski, miejsce odnalezienia łodzi.

Czerwony – domniemany wysunięty punkt brzegowy i strefy porzuconych łodzi w Kanale Żuławskim.

    Na dawnych mapach zaznaczone są młyny, jeden z nich został zaznaczony także na mapie z lat 40. Teren ciekawy pod względem możliwości funkcjonowania przystani położonych przy głównych rzekach: Motławie i Raduni i odpływach Kanału żuławskiego.

Opis do mapy:

Żółty – miejsce odnalezienia łodzi.

Niebieski – odpływ Kanału Żuławskiego w kierunku do jednego z młynów zachowanych jeszcze przed wojną (czerwony).

Mapa głównych strug odpływowych i kontroli nad rozlewiskiem Raduni–Motławy, wraz z najwyżej usytuowanym krzyżackim kanałem Nowej Raduni, na żółto oznaczone miejsce odszukania łodzi.

Warto zwrócić uwagę na większe kanały odprowadzające, którymi poruszali się często rolnicy.

 Przy młynach stacjonowały miejsca przystaniowe. Jedna z ciekawszych map rekonstrukcyjnych tego terenu to grafika Friedricha Berndta z 1599 roku, zamieszona przez Viktora Zirkwitza w Danzig unter besonderer Verücksichtigung der Kirchen der Danziger Höhe und Niederung (Gdańsk ze szczególnym uwzględnieniem kościołów Wzgórza i Niziny Gdańskiej).

Opis do mapy:

Żółty – miejsce odnalezienia łodzi.

Niebieski – kanały wodne odprowadzające.

Pomarańczowy – Młyny-przystanie.

Przykład żuławskiej przystani z 1903 roku, w tle widoczny młyn.

Rejon Motławy i Krępca (koloryzowany współcześnie).

https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/doccontent?id=7906

Kolejna mapa, Nieder Feld (Niższe Pola Oruni)

Na mapie mestichblatt oznaczony jest jako rejon, a na mapie z 1790 – jako miejscowość Niederfeld (zabudowa).

Ciekawie oznaczony teren z kanałami wokół Gdańska. Warto zwrócić uwagę na miejscowość Nobel (Niegowo), do której można było dotrzeć Kanałem Żuławskim. Ta miejscowość często powtarza się na mapach jako ważny punkt przy rzece Raduni.

Miejsce odnalezienia łodzi i zaznaczony Nobel.

Nobel zaznaczony na mapie rejonu Lipiec (Gute Herberg).

Nobel zaznaczony na mapie rejonu Gute Herberg (Gdańsk Lipce) oraz Niederfeldu.

Mapa z lat powojennych z zaznaczonym miejscem odnalezienia łodzi. Sieć kanałów odprowadzających i osuszających teren, kontrola nad strugami, główne ujścia rzeczne na rok 1950.

Mapa lidarowa terenu Kanału Żuławskiego. Dostrzegalna linia strefy 0 n.p.m.

Widoczne strefy terenowe: wzgórza morenowe, Nowy Kanał Raduni, trakt.

Współczesna sieć kanałów. Zaznaczone miejsce odnalezienia łodzi.

Współczesne zdjęcia z 6 i 16 marca 2023 roku:

Miejsce odnalezienia ŁODZI II.

Miejsce odnalezienia ŁODZI II.

Miejsce odnalezienia ŁODZI II.

Zrekonstruowana łódź bojowa prezentowana na wystawie muzealnej Staatliches Landesmusem fur Danziger Gaschichte Oliva (Państwowe Muzeum Historyczne w Gdańsku, Pałac Opatów w Gdańsku-Oliwie). Łódź dotrwała do naszych czasów i prezentowana jest w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku.

Kilka wybranych źródeł:

Bertram H., Die Entwickelung des Deich- und Entwässerungswesens im Gebiet des heutigen Danziger Deichverbandes seit dem 14ten Jahrhundert. https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/doccontent?id=7906&dirids=1

Lienau O., Die Bootsfunde von Danzig-Ohra aus der Wikingerzeit,

https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/110010/edition/98556/

Olejarczyk P., Słowiańskie łodzie na Oruni. Czy na Żuławskiej są jeszcze inne pozostałości dawnej flotylli lub osady?,

http://mojaorunia.pl/index.php?option=com_orunia&task=artykul&id=13467

Ossowski W., Wraki wczesnośredniowiecznych łodzi słowiańskich odnalezionych na Oruni,

https://youtu.be/iXGq1PALH5w

Najstarsza wystawa w Gdańsku – zobacz ją, zanim zniknie!, 

https://archeologia.pl/aktualnosci-strona-glowna/archiwum-aktualnosci/archiwum-aktualnosci-2021/najstarsza-wystawa-w-gdansku-zobacz-ja-zanim-zniknie/

Kriegerdenkmal Gross Zünder. Pomnik Wojenny Cedry Wielkie.

Kriegerdenkmal to pomnik wojenny, upamiętniający żołnierzy poległych na wojnie.

Pomniki lub grobowce są częścia krajobrazu w prawie wszystkich krajach, które brały udział w pierwszej wojnie światowej.

Na tablicach upamiętniano mieszkańców wsi, którzy zginęli na frontach wojennych. Powstał taki również w Cedrach Wielkich.

Notatka prasowa z Prauster Anzieger z lat 1921/1922 rok:

Cedry wielkie (Groß Zünder)

Pomnik wojenny w Cedrach Wielkich. 

Klub wojowników „Żuławy Gdańskie” zdecydował

się na postawienie monumentu w Cedrach Wielkich i wzniesieniu godnego pomnika ku

czci poległych w II wojnie światowej. Koszty

budowy są znaczne, ponieważ na planowanej działce

nadal wymagane są roboty ziemne. Wokół

pomnika ma powstać teren ogrodniczy. Potrzebne

pieniądze mają zostać zebrane poprzez darowizny,

wielkie zbiórki i akcje charytatywne. 

Pierwszy kiermasz charytatywny odbędzie się 3 lipca w Cedrach Wielkich.

Pomnik z Cedr Wielkich na pocztówce z Cedr Wielkich:

Zdjęcia z odszukanego pomnika przez pasjonatów. Stan na jesień 2022 roku, podczas kręcenia filmu "X Świątyń", Miłocin.

Na tablicy było kilkadziesiąt nazwisk żołnierzy pochodzenia polskiego, niemieckiego, holenderskiego.

Byli to mieszkańcy wsi Cedry Wielkie oraz Trutnowy, Leszkowy i Miłocin (Trutenau, Letzkau i Herzberg), którzy polegli na terenie Prus Wschodnich, Rosji, Francji i Flandrii.

Materiały:

Pomnik poległych w I Wojnie Światowej powraca do Gminy Cedry Wielkie.

http://gmina.cedry-wielkie.pl/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=4&Itemid=33&limit=100&limitstart=800

Cedry Wielkie. To też nasza historia

https://gdansk.naszemiasto.pl/cedry-wielkie-to-tez-nasza-historia/ar/c8-54289