Projekty Bruno Marga i Wilhelma Otto.
Tradycyjne budownictwo wiejskie z lat trzydziestych XX wieku łączyło ze sobą elementy architektury swojskiej oraz narodowej, które realizowano w ramach narodowego socjalizmu. Na terenach Wolnego Miasta Gdańska zrealizowano wiele zleceń od władz, które inwestowało w osiedla robotnicze, obiekty szkoleniowe, schroniska młodzieżowe i przedszkola.
Gdańsk (Danzig)
W Gdańsku (ówczesnym Danzig) rządzonym od 1933 roku przez Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) powstało wiele takich budowli. Wiele z tych projektów zostały zrealizowane przez Narodowo -Socjalistyczną Opiekę Ludową (Nationalsozialistische Volkswohlfahrt, NSV), która była organizacją pomocy społecznej w III Rzeszy. Warto zwrócić uwagę na architektów Bruno Marga i Wilhelma Otto, którzy zrealizowali kilka projektów na terenie Wolnego Miasta Gdańska, w miejscowościach:
- Gdańsk (Danzig).
- Pruszcz Gdański (Praust),
- Gdańsk Brzeżno (Brösen),
- Trąbki Wielkie (Groß Trampken),
- Pręgowo (Prangenau),
- Prędzieszyn (Prangschin),
- Pogorzała Wieś (Wernerdorf),
- Kolbudy (Kahlbude),
- Cedry Wielkie (Groß Zünder, 1940–1941).
- Kałdowo (Kalthof),
- Gołębiewo Wielkie.
Architekt Bruno Marg.
Urodził się1886 roku w Bütow (Bytów), studiował architekturę w Wyższej Szkole Technicznej w Gdańsku (Technische Hochschule Danzig, THD) oraz Brunswicku. Dyplomowany inżynier. Od 1921 roku zatrudniony przez Senat Wolnego Miasta Gdańska przy programie sanacji w powiecie Gdańskie Wyżyny (od 1933/1934). Od 1930 roku pracował jako samodzielny architekt w Gdańsku. Od 1938 roku współpracował z:
Wilhelmem Otto urodzonym w 1906 w Nowe (Neuenburg in Westpreussen). Dyplomowany inżynier po gdańskiej THD, architekt działający w Gdańsku od 1935 roku.
Architekci brali udział w budowie głównej siedziby i biura zarządzania Narodowo Socjalistycznej Opieki Ludowo Społecznej, wznosząc Haus der Bauamtsleitung der NSV Danzig/ Arbeitsfront dla kierownictwa okręgowego NSV przy Wiebenwall w latach 1936–1940 (ul. Okopowa, budynek Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego w Gdańsku). Zajmowali się projektem i kierowaniem rozbudową gdańskiego kompleksu.
Haus der Bauamtsleitung der NSV Danzig/ Arbeitsfront. Bruno Marg i Wilhelm Otto.
Urząd Marszałkowski Gdański. Haus der Bauamtsleitung der NSV Danzig/ Arbeitsfront. Bruno Marg i Wilhelm Otto.
Pruszcz Gdański (Praust)
Architekci współpracowali ze sobą, czego efektami były projekt i realizacja budowy przedszkola przy ówczesnym Pfarrlandweg (obecnej ulicy J. Kochanowskiego 8). Budowę rozpoczęto na początku listopada 1937 roku, a tradycyjną wiechę (po wybudowaniu drewnianego szkieletu dachu, zawieszano wieniec z gałęzi drzewa, który miał zapewnić symbolicznie pomyślność budowli i jej mieszkańców) zawieszono pięć tygodni później. Przedszkole oddano do użytku po dziewięciu miesiącach. Zaprojektowany był w duchu ówczesnego, tradycyjnego budownictwa wiejskiego i narodowego socjalizmu. Obiekt w prasie opisywano jako „najnowocześniejszy w całym Pruszczu” ze względu na liczne nowatorskie rozwiązania-własną oczyszczalnię ścieków, pompę elektryczną w piwnicy, a także sanitariaty dostosowane do wzrostu dzieci. Pisano również, że budynek „stał się wzorowym przykładem przedszkola dla całego Wschodu” oraz że „jest siedzibą najpiękniejszego przedszkola, jakie posiadamy obecnie na Wschodzie”.
Projekt przedszkola NSV z Praust (NSV- Narodowosocjalistyczna Opieka Ludowa, organizacja pomocy społecznej w III Rzeszy) zaprojektowany przez "Otto Marga".
Nie dziwi więc fakt, że do Praust przyjechała w 1940 roku niemiecka ekipa filmowa, która uwieczniła budynek w dokumencie Die Deutsche Wochenschau (niemiecka, propagandowa, kronika filmowa, produkowana w czasie II wojny światowej).
Kadr z niemieckiej kroniki propagandowej Die Deutsche Wochenschau, 13.11. 1940 rok praust koloryzowane. https://praust.wordpress.com/2022/10/15/przedszkole-w-praust-film-propagandowy/.
...jednokondygnacyjny obiekt z otynkowanej cegły na rzucie odwróconej litery L, z fachwerkowymi szczytami i dwuspadowym dachem. Jego wiejski charakter podkreślały także drewniane okiennice, knagi i lukarny z dwuspadowymi daszkami po obu stronach dłuższego skrzydła. W dłuższym skrzydle, położonym równolegle do ulicy, mieściły się pomieszczenia przedszkolne, a w krótszym stacja pielęgniarska. Do obu członów budynku prowadziły osobne wejścia, usytuowane po stronie wewnętrznego dziedzińca. Na parterze przedszkola urządzono dwa pokoje zabaw dla dzieci, kuchnię i łazienkę, a w drugim skrzydle poczekalnię i pokój lekarski. Na częściowo niezagospodarowanym poddaszu znajdowały się mieszkania dla dwóch przedszkolanek i dwóch pielęgniarek. Obiekt określano w prasie jako „najnowocześniejszy w całym Pruszczu” ze względu na zastosowane rozwiązania techniczne: niezależną pompę elektryczną w piwnicy, własną oczyszczalnię ścieków, a także dostosowane do wzrostu dzieci sanitariaty. Pisano również, że budynek „stał się wzorowym przykładem przedszkola dla całego Wschodu” oraz że „jest siedzibą najpiękniejszego przedszkola, jakie posiadamy obecnie na Wschodzie. Od ręcznie kutych krat okiennych aż po stylowe meble, wszystko jest tak kształtne i doskonałe, że nie tylko dzieci, ale również goście czują się dobrze w tym budynku...
Gdańsk Brzeżno (Brösen)
Bardzo bliźniaczo podobne przedszkole NSV wybudowano w Gdańsku Brzeżnie (Brösen) przy obecnej ulicy Mazurskiej 6 (Cäcilienstraße 6).
...parterowy budynek z obszernym, dwukondygnacyjnym poddaszem, z dostawionym niższym i krótszym skrzydłem, kryty dwuspadowym dachem z lukarnami, z trzema ścianami szczytowymi w fachwerku, z osobnymi wejściami od południa i zachodu. Budynek połączono ze stacją pielęgniarską NSV, po jego wschodniej stronie mieścił się obszerny ogród. Podczas inauguracji budowy gauamtsleiter Beyl powiedział: „To przedszkole powinno służyć niemieckiej, wierzącej, narodowosocjalistycznej, zdrowej młodzieży”, a w akcie erekcyjnym zamieszczono słowa Adolfa Hitlera: „Każdy jest zobligowany, aby służyć swojemu narodowi”
Trąbki Wielkie (Groß Trampken)
W sierpniu 1939 roku w Trąbkach Wielkich oddano do użytku przedszkole NSV.
...Obiekt postawiono na wzniesieniu przy wjeździe do wsi, u zbiegu obecnych ulic Gdańskiej i Pasteura. Prosta, jednopiętrowa bryła na rzucie prostokąta, z dwuspadowym dachem, była dobrze dopasowana do lokalnej architektury. Wiejski charakter podkreślały drewniane okiennice w elewacji frontowej, wsporniki, fachwerkowe szczyty zwieńczone drewnianą okładziną i lukarny po obu stronach dachu. Na parterze mieściły się dwie sale zabaw, kuchnia i sanitariaty. W salach zabaw wykonano dekoracje ścienne przedstawiające postaci z baśni braci Grimm (ich autorką była Annemarie Möller). Na poddaszu urządzono mieszkanie wychowawczyni oraz pomieszczenia stacji pielęgniarskiej, do których prowadziło osobne wejście po zachodniej stronie budynku. O przedszkolu pisano w prasie: „zbudowane w duchu i stylu naszych czasów”. Porównywano je do „małej twierdzy”. Podczas uroczystości oddania obiektu do użytku lokalny lider partyjny gauamtsleiter Beyl zwrócił uwagę, że przedszkole jako „bastion niemieckości przy granicy” ma do spełnienia szczególnie ważne zadania"...
.jpg)
Te ważne zadania, o których wspominał lider partyjny gauamtsleiter Beyl to intensywne ataki na Polaków i chociażby takie zachowania jak niszczenie ochronki Macierzy Szkolnej, polskiej organizacji oświatowa w Wolnym Mieście Gdańsku,
PRANGENAU (Pręgowo)
Wybudowano nowe przedszkole NSV.
Prędzieszyn, Prangschin
Wybudowano dom spokojnej starości (Altersheim)
Pogorzała Wieś (Wernerdorf)
Wybudowano Dom dla pracowników rolnych.
Przebudowa dawnego domu sierot przy Steffensweg (obecnie ul. Stefana Batorego) we Wrzeszczu (1938). Wrzeszcz, nowy budynek (Spend- und Waisenhaus) przy Drewkeweg 1 (ul. Sosnowa), róg Steffensweg 26 (ul. Stefana Batorego)
Budynek partyjno–administracyjny w Kolbudach (Kahlbude, 1939)
Inne projekty:
- Rozbudowa gospody Jahnke w Cedrach Wielkich (Groß Zünder, 1940–1941),
- Przedszkole NSV w Kałdowie (Kalthof, 1938),
- Obóz szkoleniowy Hitlerjugend w Gołębiewie Średnim (1937):
...W 1937 r. na terenie WMG utworzono pięć obozów Służby Wiejskiej (Landdienst), prowadzonych przez gdańską Hitlerjugend. Celem Służby Wiejskiej było przeciwdziałanie odpływowi młodzieży do miasta poprzez naukę pracy fizycznej w gospodarstwach wiejskich, połączoną ze szkoleniem ideologicznym w myśl nurtu Blut und Boden. Powstały wówczas obozy w Lagschau (Łaguszewie), Mittel -Golmkau (Gołębiewie Średnim), Tragheim (Tragaminie), Eichwalde (Dębinie) i Parschau (Parszewie). Za projekty budynków (bądź przebudowy) odpowiadał gdański architekt Marg (zapewne jako podwładny Plagensa)...
Materiały:
Troost G., Das Bauen im neuen Reich. 2 Bd., https://fbc.pionier.net.pl/details/oai:delibra.bg.polsl.pl:35505 (dostęp 04.09.2022).
Załęska-Kaczko J., Nawiązania do tradycji budownictwa wiejskiego w architekturze Wolnego Miasta Gdańska w dobie narodowego socjalizmu, https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/portaaurea/article/view/6408 (dostęp 04.09.2022).
http://wolneforumgdansk.pl/files/160732928171_cedry_wielkie_158.jpg
Fotografie:
1. Muzeum Pomorza, https://muzeumpomorza.pl/resource/4261_wolne-miasto-gdansk-schroniska-mlodziezowe-i-szlaki-turystyczne-freie-stadt-danzig-jugendherbergen-.html.
2. Oryginalna mapa po przejęciu Wolnego Miasta Gdańska przez Rzeszę Niemiecką, z dodanym Pruszczem jako dzielnicą Gdańska. Zaznaczone na mapie schroniska młodzieżowe, Pruszcz przez trzy lata był dzielnicą Gdańska, https://historia.trojmiasto.pl/Pruszcz-Gdanski-historia-n98934.html.
7. Zdjęcie przedszkola z publikacji Das Bauen im neuen Reich, strona 144, 1943 rok, zaprojektowany przez "Otto Marga". Troost G., Das Bauen im neuen Reich. 2 Bd., https://fbc.pionier.net.pl/details/oai:delibra.bg.polsl.pl:35505 (dostęp 04.09.2022).
8 Kadr z niemieckiej kroniki propagandowej Die Deutsche Wochenschau, 13.11.1940 rok, Praust, https://praust.wordpress.com/2022/10/15/przedszkole-w-praust-film-propagandowy/.
Korekta tekstowa:
Weronika Dulęba
