Roszkowo, dawniej znane jako Rostau, to wieś o średniowiecznych korzeniach, która pierwotnie była majątkiem rycerskim. Na początku XIV wieku wieś została przejęta przez Zakon Krzyżacki, wplatając ją w burzliwą historię regionu. To miejsce, w którym ślady średniowiecznych zmian własności i wpływów krzyżackich można odnaleźć jeszcze dziś.
W XV wieku funkcję mistrza leśniczego w komturstwie gdańskim pełnili m.in.:
- Johann von Dittenhofen (1392–1402, 1404),
- Jordan von Wyen (1412, 1413),
- Hans von Techwitz (1421),
- Wetzel von Vladicheim (1422),
- Wilhelm Weiss von Feuerbach (1424, 1425),
- Johann von Elrebach (1428),
- Heinrich von Milen (1433),
- Hermann Hug von Heiligenberg (1436, 1438),
- Heinrich Pfefferkorn (1445),
- Heinrich Hardefust (1446, 1447).
W 1454 roku, na mocy przywileju króla Kazimierza Jagiellończyka, Roszkowo zostało włączone do gdańskiego patrymonium wiejskiego i wydzierżawiane okolicznej szlachcie. Prawdopodobnie właścicielami wsi byli dzierżawcy dworu w Warczu, na rzecz którego mieszkańcy świadczyli obowiązki pańszczyźniane.
Ciekawe wydarzenia z tego okresu opisuje prof. Wiesław Długokęcki:
-
4 listopada 1458 r. oddział zaciężnych z Gniewu, w sile 40 drabantów i 4 konnych, napadł na Roszkowo, zrabował bydło i pojmał sołtysa oraz czterech chłopów. Mieszkańcy z okolicznych wsi, w tym Roszkowa, Pruszcza i Cieplewa, przeciwstawili się rabusiom. Potyczka między młynem rusocińskim a Pruszczem zakończyła się odbiciem jeńców i odzyskaniem bydła. Po stronie zaciężnych zginęło 41 żołnierzy, zaś po stronie chłopów rannych było maksymalnie trzech.
-
28–29 marca 1460 r. oddziały krzyżackie z Gniewu, Nowego, Chojnic i Starej Kiszewy operowały w okolicach Gdańska, niszcząc częściowo budynki w Roszkowie, Rusocinie, Łęgowie i Różynach oraz zabierając bydło, po czym wycofały się.
Według publikacji Osadnictwo na Żuławach w XIII i początkach XIV wieku (Malbork 1992), Roszkowo zaliczano do trzeciej grupy punktów osadniczych wymienionych po 1330 roku, które stanowiły pozostałość po wcześniejszym przekroju osadniczym. W tej grupie znalazły się m.in.: Spangawa, Koźliny, Jetlun, Suchy Dąb, majątek Czeszka w Steblewie, Arnow, Jessin, Płonia Wielka, Moderstrancz, Wróblewo i Orunia. Ponadto tereny łąkowe na obszarze patrymonium Głównego Miasta Gdańska należały m.in. do Rusocina, Świncza, Kacka Wielkiego i zapewne Kiełpina Górnego, a także Borkowa i Zakoniczyna nad Motławą.
Informacje o osiedlach Komturii i zasiedleniu Prus.
Rożne zebrane ciekawostki z książek o Prusach.
Śmietankowa Karczma nad Strugą Gęś (niem. Schmandt Krug - Schmaudkrug / Gans)
Z dawnych map wynika, że karczma Schmandkrug nie znajdowała się w samym centrum dzisiejszego Roszkowa, ale nieco na wschód/północny wschód od historycznego rdzenia wsi, w rejonie, gdzie dzisiejsza droga z Roszkowa przecina strugę Gęś (niem. Gans)
Pierwotnie była to po prostu karczma położona na terytorium Gdańska (Niziny).
Z czasem wokół karczmy urosła mała osada, którą zaczęto nazywać Rostau (prawdopodobnie od nazwiska właściciela lub założyciela). Na mapach z przełomu XVIII i XIX wieku (np. mapa Enderscha z 1753 r. czy Schroettera) nazwa Schmandt Krug często dominuje nad nazwą Rostau, co sugeruje, że ranga tego lokalu była ogromna – to on „definiował” okolicę. W XIX-wiecznym zestawieniu statystyczno-topograficznego (poniżej) opisuje miejscowość Rostau (dzisiejsze Roszkowo koło Pruszcza Gdańskiego).
Nazwa Schmandkrug dosłownie oznacza „Śmietankową Karczmę” i często to właśnie od takich punktów orientacyjnych brały początek nazwy osad lub ich części.
Rostau- Schmaudkrug 1858r.
Dane statystyczne i administracyjne
Lokalizacja: Wieś w terytorium Gdańska (Terr. Danz.).
Infrastruktura: Znajdowała się tam szkoła ewangelicka (evgl. Schule).
Budynki: 22 domy mieszkalne (Wohnh.).
Zasoby ziemi: 2843 włók (Hufen) zredukowanych (miara powierzchni gruntu).
Ludność: 170 mieszkańców (Ew. - Einwohner).
Ważne postacie (Mieszkańcy)
Powyższy tekst wymienia konkretne osoby pełniące funkcje we wsi oraz największych gospodarzy (Hofbesitzer):
Salomon: Sołtys (Ortsschulze).
Peeger: Nauczyciel (Lehrer).
Ziemer: Wymieniony jako właściciel gospodarstwa.
Gottl. Ziemer: Ławnik wiejski (Dorfgeschw. - Dorfgeschworener).
Schulze: Właściciel gospodarstwa (nie mylić z funkcją sołtysa w tym kontekście, to nazwisko).
Pozostali właściciele ziemscy
Tekst wymienia, kto jeszcze posiadał ziemię we wsi (w miarach "Hufen" - włók):
- Wdowa (Wwe.) A. May: 121 włóki.
- Leop. Lämmer: 561 włóki.
- Andr. Knopf: 121 włóki.
- Wdowa Florent. Knopf: 141 włóki
± C Pr. †: To oznaczenia parafii. Wskazują, że mieszkańcy należeli do parafii ewangelickiej w Pruszczu (Praust).
(Pol.-A. Danz.): Oznacza, że pod względem policyjno-administracyjnym wieś podlegała pod Gdańsk (Polizei-Amt Danzig).
Ciekawostką jest funkcjonowanie karczmy, a nawet większej miejscowości, która stanowiła zalążek miejscowości Rostau – powstała obok lub razem z wsią. Choć zniknęła bezpowrotnie z map, nam udało się ją… odszukać! To małe odkrycie pokazuje, jak wiele tajemnic kryją dawne osady i jak fascynująca może być ich historia.
- Struga Gans(Gęś) wśród rzek: Radunia, Motława, Kłodawa. Żuławy Wiślane. Rok 1820-1886
W 1869 roku Roszkowo liczyło 23 budynki mieszkalne i 6 zabudowań gospodarczych, a wieś obejmowała obszar 1157,60 morgów. Razem z karczmą Schmaudkrug (Schmandt Krug) nad potokiem Gęś mieszkało tu około 200 osób [1].
Ciekawostką są również dawne karczmy w miejscu zwanym dziś Krępiec, tam gdzie do Motławy dochodzą Radunia i Czarna Łacha (Schwarze Lake). „Nonnen Krug”, położona przed rozwidleniem – od strony Gdańska – na późniejszych mapach pojawia się jako Nonnenhof, a po rozwidleniu, na kępie Krampitz (obecnie Krępiec), powstała karczma Krams Krug. Te miejsca świadczą o dawnej sieci punktów gospodarczych i towarzyskich wzdłuż rzek i potoków regionu.
Karczma obsługiwała zarówno podróżnych płynących wodą, jak i tych przemieszczających się lądem. Po południowej stronie Motławy stare mapy zaznaczają trakt prowadzący do Wiśliny (niem. Hohzeit). Przypuszczalnie nie należał on do najlepszych dróg, skoro z czasem zanikł i dziś nie pozostał po nim żaden ślad. Z kolei z karczmy Krams Krug można było dopłynąć Czarną Łachą do Schmandt Krug (w wolnym tłumaczeniu: Karczma „Śmietankowa” lub „Ukwaszona Śmietana”), położonej w pobliżu Roszkowa (Rostau), niedaleko Pruszcza.
Widok z mostku za Rokietnicą na Czarną Łachę w kierunku Gdańska
To stamtąd najwytrwalsi imprezowicze docierali kanałami aż do Roszkowa.
Widok z mostu za Rokietnicą na Czarną Łachę w kierunku Lędowa
- Miejsce złączenia strugi Gęś z Czarna Łachą
- Dawne miejsce koryta rzecznego struga Gęś w miejscu z Czarna Łachą
- Dawne koryto rzeczne strugi Gęś łączące sie z Czarną Łachą
- Struga Gęsia. Jak się okazuje, możliwe było dopłynięcie do Roszkowa (Rostau) z samego Gdańska (Danzig). Zaznaczone miejsca pokazują dawne połączenie Czarnej Łachy ze Strugą Gęsią w rejonie Rokietnicy. W miejscu oznaczonym nazwą Gans obecnie poprowadzono strugę do Kanału Czarna Łacha. Ostatnie zaznaczenie wskazuje rejon dawnej karczmy Schmandt Krug.
- Ciekawostką mapy z 1936 roku jest zaznaczony mostek prowadzący do Landauer Bruch. To właśnie w tym rejonie odnaleziono amerykański samolot w barwach sowieckich. Zwraca uwagę natomiast całkowity brak śladu po dawnej karczmie, która wcześniej funkcjonowała w tym miejscu.
- Fragment mapy powiatu z 1954 roku pokazuje, że Struga Gęsia wpływała do Czarnej Łachy jeszcze w swoim starym korycie. Zaznaczono także nowe koryto oraz rejon dawnej karczmy Schmandt Krug. Ciekawostką jest widoczne na mapie miejsce po budynku przy wylocie z Roszkowa. Brakuje natomiast jakichkolwiek śladów po zabudowaniach w rejonie mostku nad Strugą Gęsią.
Mapa Reymanna z zaznaczoną nazwą Schmandt Krug, potwierdzająca funkcjonowanie karczmy i osady w tym miejscu w XIX wieku.
- Na podstawie analizy starych map przypuszczalnie udało nam się odkryć, gdzie znajdowała się legendarna miejscowość Schmandt Krug!
Prawdopodobnie w tym miejscu znajdował się Schmandt Krug
I porównanie z starymi mapami:
Schmandt Krug
- Obecny stan tego rejonu – miejsce dawnej lokalizacji Schmandt Krug, widoczne na współczesnych zdjęciach.
Widok z mostku za Roszkowem na Strugę Gęsią. To właśnie tędy z Gdańska dopływali najśmielsi goście, zmierzający w odwiedziny do karczmy Schmandt Krug.
Widok na mostek za Roszkowem nad Strugą Gęś – prawdopodobne miejsce, gdzie cumowano łodzie zmierzające do karczmy Schmandt Krug.
Widok z mostku za Roszkowem na Strugę Gęś w kierunku lotniska. To tędy z Gdańska dopływali śmiałkowie, zmierzający do karczmy Schmandt Krug.
- Jedyne widoczne dziś ślady w tym rejonie pochodzą ze współczesnego posterunku jednostki wojskowej.
- Ogólny widok na rejon Schmandt Krug
- Ogólny widok na rejon Schmandt Krug
- Ogólny widok na rejon Schmandt Krug
- Ogólny widok na rejon Schmandt Krug
Bardzo ciekawa jest strona poświęcona sołectwu Krępiec [2]. 13 grudnia 1872 roku wieś podlegała obwodowi wiejskiemu w Pruszczu, a po reformie administracyjnej w 1887 roku została przydzielona do powiatu wiejskiego Gdańska Nizina.
Mapa Prus autorstwa Jana Fryderyka Endersch-a, dokumentująca układ osad i zabudowań w regionie w XVIII wieku.
W 1920 roku, wraz z wybudowaniem Schmandt Krug, wieś weszła w skład Wolnego Miasta Gdańska, a 1 kwietnia 1942 roku została wcielona do „hanzatyckiego miasta Gdańska”.
Liczba mieszkańców Roszkowa w kolejnych latach przedstawiała się następująco:
1793: 103 osoby w 20 rodzinach
1829: 170
1856: 173
1905: 175
1910: 179
1929: 170*
*Źródło: J. N. Pawlowski, Populäre Geschichte und Beschreibung des Danziger Landkreises, Danzig 1885.
- Najstarsza odnaleziona przez nas księga mieszkańców Rostau, obejmująca lata 1876–1899.
- Księga mieszkańców Rostau
- Księga mieszkańców Rostau
- Księga mieszkańców Rostau
- Księga mieszkańców Rostau
- Księga mieszkańców Rostau
- Księga mieszkańców Rostau
- Mapa Rostau, autorstwa Petera Willera (1651–1700)
- Mapa Rostau, autorstwa Petera Willera (1651–1700)
- Mapa Rostau, autorstwa Petera Willera (1651–1700)
- Mapa Rostau, autorstwa Petera Willera (1651–1700)
- Mapa Rostau, autorstwa Petera Willera (1651–1700)
W latach 1975–1998 Roszkowo leżało w województwie gdańskim. Przed II wojną światową we wsi znajdował się dom podcieniowy P. Knoopa w stylu dolnosaksońskim. Styl ten, pojawiający się na Żuławach przed późniejszym środkowoniemieckim budownictwem, charakteryzował się wejściem od węższej strony budynku, pomieszczeniami dla inwentarza po obu stronach bramy wjazdowej oraz strychem na zbiory płodów rolnych nad częścią mieszkalną i gospodarczą. Do pomieszczeń dla zwierząt przylegało od tyłu palenisko, a za nim znajdowały się pokoje mieszkalne właściciela.
- Chata podcieniowa Knoppa w Roszkowie
- Standardowa zabudowa w stylu domu Knoopa, źródło: Betram, La Baume, Kloeppel, Die baeuerliche Haus-, Hof- und Siedlungsanlage im Weichsel-Nogat Delta, Danzig 1924
Roszkowo, dawniej Rostau, było gminą wiejską należącą do powiatu Gdańskie Niziny (od 1887 roku), wcześniej pod patronatem Gdańska. Siedziba obwodu i urząd stanu cywilnego znajdowały się w Trutnowych, a inne urzędy – w Gdańsku. Kościoły ewangelicki i katolicki (od 1923 r.) mieściły się w Pruszczu.
Zmiany nazw miejscowości:
-
1402–1415 – Rostaw
-
1438 – Rostow
-
po 1466 – Rostaw
-
1534 – Rostow
-
około 1790 – Rostau
-
1888 – Roszkowo
Dzisiejsza nazwa Roszkowo pojawiła się zamiast Rostowo z powodu błędnej rekonstrukcji W. Kętrzyńskiego.
Źródło: Halina Bugalska, “Toponimia byłych Powiatów Gdańskiego i Tczewskiego”, Pomorskie monografie toponomastyczne nr 6; westpreussen.de
Według książki telefonicznej z 1942 roku ostatnim właścicielem Roszkowa był Hans Lange. Wśród mieszkańców Rostau znajdowali się m.in.:
-
Hans Lange – Landwirt
-
Bürgermeister Viktor Schiefelbein – Landwirt
-
Otto Ziemen – Landwirt
-
Kurt Knoop – Landwirt
Opracowanie mapy Axela Katinsa, dzięki niej udało się odtworzyć rozmieszczenie mieszkańców Rostau. Dzięki temu poznajemy m.in. nazwiska i pozycje lokalnych gospodarzy, co pozwala lepiej zrozumieć strukturę dawnej wsi i życie jej społeczności.
- Rostau- zbiory prywatne Axel Katins
- Rostau- zbiory prywatne Axel Katins
- Pocztówka znaleziona w sieci przedstawiająca prawdopodobnie Rostau
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich:
Roszkowo (niem. Rostau) to wieś w powiecie Gdańskim Nizinnym, położona zaledwie 2 mile od Gdańska. Stacja pocztowa znajdowała się w Pruszczu, a miejscowa parafia katolicka nosiła wezwanie św. Wojciecha. We wsi było 6 posiadłości gburskich, a jej obszar obejmował 296 ha, w tym 16 ha łąk i 191 ha roli.
W 1869 roku, wraz z wybudowaniem karczmy Schmaudkrug, Roszkowo liczyło 200 mieszkańców: 68 katolików i 132 ewangelików, zamieszkujących 23 domy. W 1885 roku liczba domów pozostała ta sama, mieszkało tu 36 rodzin i 168 osób (56 katolików, 110 ewangelików oraz 2 dysydentów). Szkoła ewangelicka w 1887 roku liczyła 43 dzieci.
Źródło: Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX, s. 808, Warszawa 1888 (ks. Frydrychowicz).
Lotnisko wojskowe Luftwaffe
Według zdobytych materiałów, na terenie miejscowości Rostau intensywnie rozbudowywano lotnisko Praust, obejmujące także obszar tej małej wsi. Do 1944 roku tereny te były mocno rozwinięte – w strefie dzisiejszej giełdy samochodowej w kierunku jednostki wojskowej znajdowały się lądowiska. Opisy aliantów podkreślały znaczną rozbudowę i strategiczne przygotowanie terenu. Wyglądało to mniej więcej tak:
Tereny wojskowe w Rostau i ich rozbudowa, widoczne na zdjęciu lotniczym aliantów z 1944 roku.rozbudowano strefę kołowania znana do dziś na której znajduje się giełda.
- Zielone zaznaczenie pokazuje rozbudowę pasa kołowania po 1944 roku. Był on częścią podobozu Praust, oddziału obozu zagłady Stutthof.
- Pozostałości po lotnisku wojskowym Luftwaffe – stan obecny według map Google. Zaznaczone najprawdopodobniej miejsca po kolejce wąskotorowej, która prowadziła do starego, dziś spalonego hangaru [5].
Aeroklub Gdański 1974
Po 1975 roku w rejonie miejscowości Roszkowo działał Aeroklub Gdański. Zanim wybudowano nowy hangar, w tym miejscu organizowali się szybowcownicy i spadochroniarze.
Źródło: Marek Kochanowski, Historia Aeroklubu Gdańskiego 1929–1999.
Roszkowo, widoczna w oddali stacja transformatorowa 1974
Roszkowo, widoczna w oddali stacja transformatorowa 1974
- Roszkowo 1974
- Roszkowo i fragment z książki Marka Kochanowskiego
Stacja transformatorowa w Rostau
Stacja transformatorowa (trafostacja) to miejsce, w którym energia elektryczna jest rozdzielana na różnych poziomach napięć za pomocą transformatorów lub przekształtników prądu. W Rostau w 1903 roku nie było jeszcze takiej stacji, natomiast w 1925 roku stacja została wybudowana. Na niektórych materiałach oznaczono ją jako… radiostację?
- Jeden z domów Knoopa, według naszych przypuszczeń należał do folwarku Kocha
- Zabytkowa brama budynku Knoopa, folwark Kocha
- Jeden z domów Knoopa, wg. nas folwark Kocha.
Roszkowo
- Roszkowo
- Roszkowo wita również gminną tablicą informacyjną
 |
| Roszkowo |
 |
| Roszkowo |
 |
| Roszkowo |
 |
| Roszkowo |
 |
| Roszkowo |
 |
| Roszkowo |
 |
| Roszkowo |
 |
| Roszkowo. Oprócz ciekawej dawnej bramy, widoczny bruk |
 |
| Roszkowo |
 |
| Roszkowo |
Lipcowy fant z Roszkowa, 2017
Podczas prac porządkowych wokół starszego domu w Roszkowie odnaleziono płytkę ceramiczną. Rok produkcji szacuje się na 1890–1919, wytworzono ją w fabryce Utzschneider & Ed. Jaunez w Saargemünd i Zahna. Wymiary płytki: 15,5 × 15,5 cm, grubość 1,8 cm. Przy okazji odkrycia udało się odszukać kilka ciekawych informacji na jej temat.
 |
| Utzschneider & Ed. Jaunez w Saargemünd i Zahna |
 |
| Utzschneider & Ed. Jaunez w Saargemünd i Zahna |
Płytka ceramiczna znaleziona w Roszkowie pochodzi prawdopodobnie sprzed 1919 roku. Została wyprodukowana przez fabrykę Utzschneider & Ed. Jaunez, założoną w 1865 roku w Saargemünd (obecnie Sarreguemines we Francji; w latach 1871–1919 część Niemiec jako Alzacja-Lotaryngia, a w 1940 r. ponownie anektowane przez Niemcy) przez Eduarda Jaunez przy udziale wcześniejszej bawarskiej fabryki Utzschneider & Cie, działającej od 1775 roku. Fabryka miała także swoje siedziby w Zahna w Saksonii. Zakład zajmował się produkcją wyrobów ceramicznych, co czyni odnalezioną płytkę ciekawym świadectwem przemysłowej historii regionu.
 |
| Katalog ceramiki |
Niesamowita książka katalogowa online z 1875 roku prezentuje wzory ówczesnych płytek ceramicznych. Jeden z tych wzorów został odnaleziony w domu w Roszkowie! [8,9]
Pozdrawiamy wszystkich Roszkowian i dziękujemy za odwiedziny!
Jeśli macie ciekawe materiały o Pruszczu, okolicy lub Roszkowie, napiszcie do nas: praust@poczta.fm – każda informacja pomaga odkrywać historię naszej małej ojczyzny!
