Der Schahnasjahnsche Garten
O restauracji Schahnasjana dowiedziałem się podczas wykładu prof. Sławomira Kościelaka z Uniwersytetu Gdańskiego, prowadzonego na kierunku Gedanistyka w 2022 roku. Studia te przybliżają dzieje i kulturę Gdańska na szeroko zarysowanym tle wydarzeń ponad tysiącletniej historii Polski i Pomorza.
Jedne z wykładów poświęcone były „Stosunkom wyznaniowym w Gdańsku w XV–XIX wieku”, natomiast kolejna prezentacja dotyczyła tematu „Religie Orientu w Gdańsku w XVI–XVIII wieku – Żydzi, prawosławni, unici, Ormianie, muzułmanie?”. Jako przykład obecności Ormian w Gdańsku profesor przytoczył kilka informacji o Stephanie Schanasjanie, znanym przedstawicielu tej społeczności.
Schanasjan przybył do Gdańska z Persji i zajmował się handlem bursztynem. Posiadał dom przy ul. Motławskiej w Starych Szkotach. Jego syn, Johann Stephan, prowadził dom handlowy najpierw przy ul. Ogarnej 124, a następnie przy ul. św. Ducha 12. Był także właścicielem restauracji z ogrodem w Starych Szkotach, przy ul. Brzegi 25, na stoku tzw. Szewskiej Góry.
Ten fragment wykładu zainspirował mnie do odszukania „Ogrodów Schahnasjana”.
Ryc. 1. Orientacyjnie wskazane miejsce domu Schanasjana na Starych Szkotach
„Schenazie”, jak nazywano Stephana (ur. w 1737 roku, zm. w 1805), był kupcem, który przybył do Gdańska z Persji i zajmował się handlem bursztynem. Ożenił się z Barbarą z domu Prucheckich (zm. 25 IX 1847 r. w Gdańsku), z którą miał syna Johanna (Stephana) Schahnasjana – kupca oraz radnego Gdańska. Jego dom miał znajdować się przy ulicy Wybrzeże Raduni (Radauneufer) w Starych Szkotach; jego orientacyjne położenie zostało zaznaczone na fragmencie planu Gdańska z 1740 roku.
Ojciec Johanna, Ioh. Stefan Shah z Nassan, został zmuszony do ucieczki z ojczyzny położonej nad brzegiem jeziora Wan z powodów politycznych. Na te wybrzeża przybył około 1770 lub 1780 roku, gdyż – jak podkreślano – „handel kamieniami (bursztynem) był kuszący”. Dorastał w zamożnym i dystyngowanym środowisku, odebrał szerokie wykształcenie, a w Gdańsku pełnił funkcje publiczne jako nieopłacany urzędnik miejski i radny. Urząd radnego sprawował w latach 1826–1832 oraz 1835–1836. W 1836 roku objął stanowisko redaktora „Allgemeine Politische Zeitung”. Zmarł w 1856 roku.
Ryc. 2. Czasopismo Zachodniopruskiego Towarzystwa Historycznego wydanie 72 Gdańsk 1935 rok (niem. Zeitschrift Des Westpreußischen Geschichtsvereins heft 72 Danzig 1935)
Rejon poszukiwań „Szewskiej Góry” obejmuje teren pomiędzy ulicami Brzegi a Kolonią Anielinki. W najwyżej położonej części tego obszaru wzniesiono Bastion Jezuicki. Poniżej przedstawiono fragment mapy Gdańska z lat 1807–1833. W tym okresie dom oraz Ogrody Schahnasjana były już zdewastowane i całkowicie zniszczone w wyniku działań wojennych związanych z wojnami napoleońskimi.
Ryc. 3. Mapa Gdańska z lat 1807-1833, zaznaczony rejon poszukiwanych Ogrodów Schahnasjana
Ogrody tarasowe Schahnasjahna zostały całkowicie zniszczone podczas wojen napoleońskich w latach 1807-1814, a w szczególności w czasie oblężenia 1813 roku.
O Ogrodach Schahnasjana wspomina Walenty Wolski (właściciel Niestępowa pod Gdańskiem, bibliofil i pionier polskiego kolekcjonerstwa), który był przypadkowym kronikarzem oblężenia i zdobycia Gdańska przez wojska francuskie i polskie w 1807 roku. Na kanwie tych dramatycznych wydarzeń, których doświadczył podczas kampanii napoleońskiej, spisał pamiętnik.
Ryc. 4. W. Wolski, Pamiętnik 1806-1810, data wydania 1909, Kujawsko-Pomorska biblioteka cyfrowa
"Upakowawszy zatym rzeczy nasze, iechaliśmy przez Szotland, gdzieśmy nayprzód zobaczyli ruiny przez rząd pruski przed bombardowaniem miasta po- czynione: zaraz Bramę Peterszawską przeiechawszy wszystkie budynki tak na niskiey, iako y przez Radunią na wysokiey stronie, Weinberg aż do spalonego klasztoru Stolcembergskiego wcale aż do gruntu zruy- nowane y poobalone, aż do pół Szotlandu y daley: klasztor Miłosiernych w Motławskiey ulicy wcale spa- lony, na rogu Szotlandu na wysokiey stronie dom Ormianina Schenazie wraz z ogrodem krótko przed oblężeniem pięknie wybudowany, spalony, tylko facyata wyzłacana została, a ogród także zniszczony".W 1840 roku w Gdańsku powstało Towarzystwo Upiększania Miasta (niem. Verschönerungsverein zu Danzig, TUG), którego celem była poprawa jakości przestrzeni miejskiej. Pomysłodawcami jego utworzenia byli Jacob Friedrich Rüchel von Kleist oraz Wilhelm Ferdinand Zernecke.
Towarzystwo podjęło decyzję o odtworzeniu ogrodów tarasowych na południowym stoku Szewskiej Góry (niem. Schusterberg). Miejsce to cieszyło się dużą popularnością wśród gdańszczan ze względu na rozległy widok na miasto oraz okoliczne łąki. Staraniem Towarzystwa zrekonstruowano od strony Zaroślaka (niem. Petershagen) aleję lipową, wzniesiono świątynkę w stylu gotyckim oraz belweder widokowy. Założono również restaurację.
O Ogrodach Schahnasjahna wspomina W. F. Zernecke w „Najnowszym przewodniku po Gdańsku i okolicach” z 1843 roku:
Ryc. 5. W. F. Zernecke, Cały Gdańsk za dwadzieścia srebrnych groszy 1843 (Zernecke W.F., Neuster Wegweiser durch Danzig und dessen Umgegend, 1843)
"Ogród Schahnasjahna znajduje się w Starych Szkotach, składa się z tarasów z cudownymi dalekimi widokami, jest obecnie wynajmowany jako gospoda i jest bardzo popularny w lecie. Na wzgórzu obok Towarzystwo Upiększania zbudowało świątynię w stylu gotyckim i urządziło belweder, do którego prowadzi aleja lipowa od Zaroślaka (Petershager Thor) po prawej stronie. Stąd roztacza się panorama w trzech czwartych i widok na Dúnenbruch. Dalej po prawej stronie, w okolicy Pulverhaus, znajduje się trawiasty brzeg, z którego można podziwiać zaskakująco piękny widok na wąwóz Oruni (Ohra)".
Na blogu poświęconym poszukiwaniom domu Christiana Tolkiena natrafiłem na niezwykłą grafikę, która ma przedstawiać widok na Gdańsk z Ogrodów Schahnasjana [1].
Ryc. 6. Widok na Gdańsk z Ogrodów Schahnasjana. Grafika Juliusa Gottheila z 1845 roku
Ryc. 7. Mapa Gdańska z 1901 roku. Rejon poszukiwań "Szewskiej Góry" oraz śladów po karczmie Schahnasjana
O Ogrodach Schahnasjana pisał również Hans Reichow – niemiecki architekt i urbanista (1927). Studiował w Wyższej Szkole Technicznej w Gdańsku, gdzie obronił pracę doktorską poświęconą sztuce ogrodowej. W swojej publikacji „Dawna mieszczańska sztuka ogrodowa w Gdańsku” (niem. Alte bürgerliche Gartenkunst in Danzig) opisał oraz zrekonstruował graficznie Ogrody Schahnasjana [5].
Tak przedstawia to miejsce w swojej pracy:
"Na zboczach Brebergu, w pobliżu Szańca Jezuickiego (1734 Jesuiter Schanze), rozbudowanego w XIX w., powstała gospoda Schahnasjana i park słynący z pięknego widoku. Podobny los (zniszczenia) spotkał może jeszcze piękniejszy, a w każdym razie bardziej okazały ogród gościnny na Schusterbergu przed bramą Petershagen, dawny "Schah-nasjahn'schen Gastgarten". Podczas gdy ogród Schroedera padł ofiarą niezrozumienia naszych czasów, ogród gościnny na Schusterbergu, który znajdował się na terenie fortyfikacji, został tak dokładnie zniszczony podczas oblężeń w latach 1807 i 1813, że dziś można go rozpoznać jedynie po geometrycznie regularnych zboczach, tarasach i schodach. Ale nawet one są na tyle ciekawe w swoim szczególnym położeniu i układzie, że wraz z nimi i niektórymi pozostałościami starych bukowych żywopłotów i alei, rekonstrukcja wydawała się warta zachodu. Tarasowy ogród wznosi się siedmioma stopniami około trzydziestu metrów nad poziomem rzeki Radaune, której brzegom towarzyszą cieniste promenady z miasta. Po pokonaniu dwóch schodów i minięciu niewielkiego prywatnego ogrodu karczmarza dochodzi się do najniższego tarasu, na którym wznosi się dwukondygnacyjny dom gościnno-mieszkalny. Kolejny taras jest dokładnie tak wysoki jak parter domu. Dzięki temu można do niego dotrzeć na poziomie gruntu z hali na piętrze. Jest to możliwe na dolnym tarasie z pokoi gościnnych na parterze. Jeśli główna linia kompleksu, nadana przez schody, doznaje przed restauracją niewielkiego zakrętu, to dla bezstronnego obserwatora będzie on tu najmniej zauważalny ze względu na zrównoważone położenie budynku. Jeśli uznać dwa tarasy przylegające do budynku za ogólne pomieszczenia jadalne restauracji na wolnym powietrzu, to kolejne trzy pomieszczenia w budynku są w pewnym stopniu pomieszczeniami specjalnymi. Tutaj obserwujemy przyjemnie zmieniającą się sekwencję pomieszczeń. Podczas gdy pierwszy z trzech tarasów ma w przybliżeniu kwadratowy plan i nie jest podzielony, następny ma arkadę pośrodku, która tworzy dwa wydłużone pokoje, a następnie na następnym poziomie kolejny mniejszy pokój, który nie jest podzielony. Formacja przestrzenna w całym projekcie uwzględniała warunki lokalizacji, tj. z jednej strony projekt podłogi, a z drugiej wybitnie piękny widok. Z dwóch stron granice przestrzeni tworzyły zawsze regularnie ułożone skarpy, których wysokość wynosiła około trzech metrów. Po trzeciej stronie, zwróconej w stronę doliny, tarasy pozostały otwarte na widok, z tego samego powodu wycięte szpalery buków po stronie południowej. Ogród musiał być założony na południowym stoku góry, ponieważ tylko tutaj nachylenie terenu było tak jednostajne, że pozwalało na niemal równomierne uformowanie tarasów. Jednak głównym powodem wyboru strony południowej była chęć zapewnienia tarasom słońca i osłonięcia ich od wiatru. Południowe słońce jest zapewne wykorzystywane także do sadzenia winorośli na tarasowym zboczu po prawej stronie ogrodu".
Ryc. 8. H. Reichow, Rekonstrukcja Ogrodów Schahnasjana, 1927 r. (niem. Der Schahnasjahnsche Garten).
Do tej pory znany był jedynie adres, pod którym znajdowały się Ogrody Schahnasjana – dawna ulica Radauneufer 125, a współcześnie ul. Brzegi 25. Rysunek techniczny wraz z opracowaniem Hansa Reichowa oraz grafika Juliusa Gottheila stanowią jedyne znane mi ilustracje dawnego założenia kawiarni i tarasów, na jakie natrafiłem podczas poszukiwań informacji o Ogrodach Schahnasjana. Na żadnej z dostępnych mi map nie wskazano dokładnej lokalizacji tego miejsca, co sprawiło, że próby jego precyzyjnego ustalenia stanowiły niemałe wyzwanie.
Ostatecznie udało się to osiągnąć dzięki wykorzystaniu współczesnych metod pomiaru terenu. Skorzystałem z danych lidarowych (LiDAR – metoda skanowania powierzchni terenu za pomocą lasera, służąca do tworzenia cyfrowych, trójwymiarowych modeli obszarów na powierzchni Ziemi).
Poniżej przedstawiono porównanie planu Reichowa z obrazem uzyskanym ze skanowania lidarowego, które umożliwiło ponowne „odkrycie” Ogrodów Schahnasjana.
Ryc. 9. Porównanie rekonstrukcji Ogrodów Schahnasjahna przez Reichowa (rekonstrukcja z 1927 roku) oraz współczesnego skanu lidarowego
Wejście do ogrodów od strony ulicy Brzegi 25. Dzisiaj mostek nad Kanałem Raduni nie istnieje.
Ryc. 10. Widok w stronę Kanału Raduni oraz w kierunku wejścia do Ogrodów Schahnasjahna
Schody
Wejście na teren dawnych ogrodów znajduje się po lewej stronie domu przy ulicy Brzegi 25. Widoczne są tam schody, którymi można dotrzeć na wyższy poziom wzniesienia, mijając teren dawnej karczmy oraz domu Schahnasjanów, czyli budynek nr 25.
Ryc. 12. Ogrody Schanazjana, droga ku górze do dawnego punktu widokowego i ogrodów kaskadowych
Dom
Ryc. 13. Według właścicieli dom (dawna restauracja) został nadbudowany na starej bryle, która była z cegły
Ryc. 15. Kolejne piętra kaskadowych ogrodów
Pozostałe elementy są nieczytelne do zaprezentowania fotograficznego. Na głównym, najwyższym tarasie parkowym wybudowano dom Kolonia Anielinki 41
Ogólna bryła terenu i inne porównania mapowe:
Ryc. 16. Porównania z szkicem Reichowa na tle współczesnej mapy terenowej
Schweizergarten
Z dostępnych informacji wynika, że po około 1909 roku miejsce to zmieniło nazwę na Szwajcarskie Ogrody (niem. Schweizergarten), a przy Radauneufer 125 nadal funkcjonowała tam restauracja [3]. Podążając tym tropem udało się odkryć kilka ciekawych informacji na temat tego miejsca.
Właściciele:
1843–1854 J.S. Schahnasjan
1869 Friedrich Wilhelm Johannzen
1874 Carl Fischer
1884–1908 Otto Ruth (zm. 1908 lub 1913)
Schweizergarten
1914–1939 wdowa Susanna Ruth z domu Gehrke [6]
Poniżej fragment mapy Gdańska z 1906-1933 roku. Na mapie wskazany został Breberg (Jezuicka Góra). Ciekawostką są zaznaczone nowo powstałe ogrody działkowe wokół Szańca Jezuitów oraz w Starych Szkotach. Kolonie działkowe wokół Gdańska określane były jako "Laubenkolonie". Pierwsze kolonie altankowe powstały około 1906 roku na Starych Szkotach i obszarze "Bydlęcego Dworu" (niem. Viehhof). Były to najstarsze w Gdańsku ogródki działkowe :
- "Alt-Danzig", z 1908 roku,
- "Gute Hoffnung", z 1912 roku,
- "Englershöhe", z 1926 roku, obok Szańca Jezuickiego.
Ryc.17. Mapa pierwszych działek na terenie Starych Szkotów i Bydlęcego Dworu z 1933 roku. Zaznaczony rejon poszukiwanych ogrodów tarasowych.
Linia tramwajowa numer 6 na Orunię i "Szwajcarskie Ogrody"
Pierwszą linię tramwaju konnego uruchomiono 23 czerwca 1873 roku, realizowaną przez berlińską firmę Deutsche Pferdeeisenbahn, na trasie z Heumarkt (Targ Sienny) przez Wrzeszcz do Oliwy. Po roku kursowanie tej linii zostało zawieszone z powodu silnej konkurencji ze strony kolei.
W 1877 roku majątek berlińskiego przedsiębiorstwa przejęli Otto Braunschweig i Oskar Kupferschmidt, a w 1878 roku otwarto nową linię z centrum miasta na Orunię. Pierwsze regularne połączenie uruchomiono 12 sierpnia 1896 roku w kierunku Siedlec i Oruni. W latach 1895–1896 jednotorowa linia tramwajowa z centrum do Oruni została zelektryfikowana, a na trasie stworzono trzy mijanki umożliwiające mijanie się tramwajów. Linia na Orunię otrzymała numer 6 i łączyła ul. W. Bogusławskiego (An der Reitbahn) w Gdańsku z dworcem na Orunii (Ohra). Przejazd z Targu Węglowego na Orunię kosztował około 30 pfennigów.
Niektóre fragmenty traktu tramwajowego otrzymały oficjalne nazwy. Odcinek w obrębie fortyfikacji miejskich, od Bramy Oruńskiej do Targu Siennego, nazwano Promenadą (Promenade, później Südpromenade).
Na terenie Zaroślaka Zewnętrznego, Starych Szkotów oraz Oruńskiego Przedmieścia główną arterią była Hauptstraße.
Nowe nazwy pojawiły się przed 1914 rokiem: w obrębie Starych Szkotów, od Bramy Oruńskiej do skrzyżowania z drogą do Łostowic, ulica nosiła nazwę Altschottland. Na Oruńskim Przedmieściu używano nazwy zgodnej z dawną nazwą geograficzną tego obszaru – Stadtgebiet. Dalszy ciąg na Oruni określano jako Hauptstraße, natomiast w okolicach Świętego Wojciecha ulica nosiła nazwę Stary Adalbert [4].
Ryc.18. Mapa planu Szkotów i Oruni z oznaczonym rejonem Ogrodów Szwjcarskich
Ciekawostką jest informacja o przystanku tramwajowym linii numer 6 na Orunię, który znajdował się w pobliżu Kościoła św. Ignacego. Dokładnego planu połączeń z wyszczególnionymi przystankami nie udało się odnaleźć, jednak z różnych źródeł wynika, że przystanek na Starych Szkotach, pomiędzy obszarem „Zremb” a kościołem św. Ignacego, nosił nazwę Schweizergarten-Viehhof, odnoszącą się częściowo do rozparcelowanego „Bydlęcego Dworu” (niem. Viehhof). Zwyczajowo przystanek ten nazywano „Szwajcarskie Ogrody”.
Ryc.19. Historyczny plan linii tramwajowych w Gdańsku (ówczesnym Danzig) z 1898 roku. Mapa pokazuje wczesną sieć tramwajową i jej rozszerzenia w tamtym czasie, w tym linie do Langfuhr (Wrzeszcz), Ohry (Orunia) i Emaus (Emaus)
Ryc.20. Linia tramwajowa, numery i rozkład jazdy
Poniżej kilka zdjęć oruńskich tramwajów z numerem 6, niestety nie ma zdjęcia z przystanku na Szwajcarskich Ogrodach:
Ryc.22. Oruńska szóstka
Ryc.23. Oruńska szóstka
Ryc.24. Oruńska szóstka
Ryc.25. Oruńskie szóstki
Ryc.26. Oruńskie szóstki
Ryc. 28. Na wskazanym na mapie punkcie znajdowała się mijanka tramwajowa, jednak przystanek niekoniecznie znajdował się dokładnie w tym miejscu. Najprawdopodobniej znajdował się nieco dalej, bliżej widocznego obszaru Viehhof, w rejonie Szwajcarskich Ogrodów. Do Ogrodów prowadził wówczas mostek nad Kanałem Raduni, co wskazuje, że przystanek zlokalizowano strategicznie bliżej wejścia do ogrodów, a nie bezpośrednio przy samej mijance tramwajowej.
Z historii tramwajów, z wątkami oruńskimi: w 1934 roku dokonano przebudowy trakcji elektrycznej, przystosowując ją do obsługi pantografami zamiast odbieraków drążkowych. Na trasie do Siedlec i Oruni pozostawiono starą trakcję, w wyniku czego tramwaje kursujące na tej trasie, aby dotrzeć do zajezdni przy Weidengasse (obecnie ul. Łąkowa), korzystały z torowiska technicznego na Starym Przedmieściu.
W 1942 roku powstała spółka akcyjna Verkehrsbetriebe Danzig Gothenhafen AG, w skład której weszła spółka DES AG. Wówczas planowano likwidację linii tramwajowych z Centrum do Siedlec i Oruni oraz zastąpienie ich liniami trolejbusowymi, jednak plany te nigdy nie zostały zrealizowane. Ostatecznie linia na Orunię została zlikwidowana w 1971 roku [5].
Ryc. 29. Gazeta gdańska 20 10 1927. Ofiara ruchu ulicznego w pobliżu Schweizegarten
Ogrody działkowe Schweizergarten, (siehe Laubenkolonie Altschottland)
W Gdańsku było wiele "kolonii altanowych", czyli ogródków działkowych z chatami i domkami, z których niektóre nadawały się nawet do zamieszkania na stałe. Z wykazu kolonii, altany na peryferiach Gdańska i przedmieściach w 1942 roku to nieruchomość należała do gdańskiego urzędu majątkowego Jopengasse 52. Budynki mieszkalne na działkach były własnością prywatną. Prawie wszystkie parcele miały około 500 metrów kwadratowych, dla dzierżawców obowiązywały zapisy prawne w rejestrze stowarzyszeń z dnia 10 lutego 1934 roku.
DECOR COLONIES
Stara Szkocja:
Englershöhe
Dobra nadzieja
Schweizergarten (Wykaz kolonii altany w 1942 roku [7]. )
Ryc. 30. Wycinki prasowe z gdańskich gazet, reklamy Schweizergarten na Alt Schottland
W 1873 roku Wernick, Fritz w "Gdańsk: przewodnik po mieście i okolicach: z 30 ilustracjami i mapą miasta i okolic" (Danzig: ein Führer durch die Stadt und ihre Umgegend: mit 30 Illustrationen und einem Plane der Stadt und Umgegend):
Ryc. 32. Wysoko na wzgórzu znajduje się Schweizergarten
"Budowana obecnie kolej konna będzie również tanim i wygodnym środkiem transportu. Przez przyjazne przedmieścia Petershagen, piękne dziedzińce kościelne (warte opłaty za wstęp) do Petershagenerthor. Podczas gdy powozy pozostają przy drodze, pieszym zaleca się skorzystanie z przyjemnej ścieżki prowadzącej wzdłuż nasypu kanału Raduni. Ścieżka jest zawsze zatłoczona domami i ruchem ulicznym. Pierwsza stroma boczna ścieżka po prawej stronie prowadzi wokół fortyfikacji. Po prawej stronie wysoko na wzgórzu znajduje się Schweizergarten, popularny cel krótkich spacerów. Ci, którzy chcą mieć lepszy i bardziej rozległego widoku na miasto, niziny wspinają się stąd na szczyt Jesuiter- (od kościoła poniżej) lub Juden- (jak prawdopodobnie nazwano malowniczy izraelicki dziedziniec i cmentarz). Krótkie pół godziny dalej, nowy piękny punkt widokowy na prawo od ścieżki. Nazywa się on po prostu „Höne'sche Berg”, po posiadłości rodziny Höne (na życzenie, każde dziecko tutaj poda ci lokalizację)".
Ryc. 33. W 1881 roku pisano o Schweizer-garten w "Przewodniku po Gdańsku i okolicach" [7]
"Rozległy widok na okolicę roztacza się spoza Bramy Petershager, również znajdującej się na prawo od Raduni - Schweizer-garten".
Ryc. 34. Reklama Szwajcarskich Ogrodów 30 lipca 1898 roku z Danziger Heueste Nachrichten. Właścicielka Otto Ruth 1884–1908.
Ryc. 35. Przewodnik po dzielnicach Gdańska: ze specjalną mapą (niem. Führer durch die Danziger Umgegend : mit einer Specialkarte, Braun, Fritz 1899 [8]
Opis Schweizergarten w "Małym przewodniku po Gdańsku" Püttnera Elise z 1901 roku, dawne wolne miasto cesarskie i hanzeatyckie, obecnie stolica prowincji Prusy Zachodnie (niem. Kleiner Führer durch Danzig: ehemalige freie reichs- und Hanse-Stadt, jetzt Hauptstadt der Provinz Westpreussen):
Ryc. 36. Ogrodowe puby w bezpośrednim sąsiedztwie miasta
Ryc. 37. Na południe od miasta, do miejscowości Orunia (Ohra) można dojechać kolejką elektryczną, z wieloma kawiarniami i punktem widokowym „Hoenes Höhe”
Ryc. 39. Przebity nożem przez "przyjaciela"
Źródła:
[1] Czy mamy wizerunek domu Christiana Tolkiena! (XIX wiek),
https://tolkniety.blogspot.com/2018/08/zdaniem-p.html
[2] Kujawsko-Pomorska biblioteka cyfrowa.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/7360/edition/13461
[3] SCHAHNASJAN JOHANN STEPHAN,
https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=SCHAHNASJAN_JOHANN_STEPHAN,_kupiec,_radny
[4] Trakt Św. Wojciecha, , https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=TRAKT_%C5%9AW._WOJCIECHA
[5] Historia komunikacji tramwajowej w Gdańsku, https://pl.wikipedia.org/wiki/Tramwaje_w_Gda%C5%84sku.
[6] Kolonie altany, Unser Danzig, nr 2/2008
[7] Wegweiser durch Danzig und nächste Umgebung, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/2980/edition/33501/content
[8] Przewodnik po dzielnicach Gdańska, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/30947/edition/25645/content
[9] Gdańsk: festyn z okazji 140-lecia tramwajów,
https://kurier-kolejowy.pl/aktualnosci/14543/rail.knorr-bremse.com
Dziękuję za Twoją wizytę. Moje działania poszukiwawcze i historyczne prowadzę pro publico bono, czyli z czystej pasji do odkrywania przeszłości i dzielenia się wiedzą z Państwem. Z myślą o nowoczesnych formach kontaktu założyłem portal, na którym można „postawić wirtualnie kawę” – drobny gest wsparcia dla mojej pracy.
Jednak najwięcej radości sprawia mi bezpośredni kontakt: wspólne wypicie gorącej, pachnącej kawy lub herbaty i wysłuchanie Państwa opowieści o dawnych czasach, dzieciństwie czy zmianach, które zaszły w naszym otoczeniu. To właśnie zdjęcia, pamiętniki i wspomnienia są często prawdziwym motorem napędowym moich działań – inspirują do dalszych poszukiwań, do burzy mózgów wśród pasjonatów historii, którzy chcą odkrywać przeszłość i dzielić się nią w kontekście naszych małych ojczyzn.
Dziękuję za uwagę, czas poświęcony na odwiedziny i za wszystkie historie, które zechcecie podzielić się ze mną. Każda z nich sprawia, że moja pasja do historii staje się pełniejsza i bardziej żywa.
Wirtualna kawa. Zapraszam i dziękuję ❤
☕ https://buycoffee.to/praust ☕
