Nieznana kartka z Praust (1913), zapomniany układ centrum miejscowości
W ostatnim czasie na portalach aukcyjnych pojawiły się aż dwie dotychczas nieznane kartki pocztowe z dawnego Praust (dzisiejszy Pruszcz Gdański). Obie można datować na okres około 1901-1920, a więc czas, gdy miejscowość znajdowała się w granicach Cesarstwa Niemieckiego. Kartki zostały wydane przez lokalnego fotografa i wydawcę Wilhelma Gützlaffa, który prowadził zakład fotograficzny związany zarówno z Praust, jak i Gdańskiem-Orunią. Około 1906 roku firma działała jeszcze na Oruni, natomiast od około 1915 roku jest już wyraźnie obecna w Pruszczu. Około 1921 roku jej miejsce zajmuje Sparkasse des Kreises Danziger Höhe, a w 1924 roku zakład nie jest już odnotowywany w księgach handlowych.
1. Logo Wilhelma Gützlaffa z jednej z pocztówek [1].
Jedna z nich, prezentowana poniżej, będąca ostatnim „hitem” aukcyjnym, posiada stempel pocztowy z datą 28 maja 1913 roku, co pozwala ją precyzyjnie umiejscowić w czasie.
Reprezentacyjna przestrzeń Praust, nie rynek, lecz „plac”
Prezentowana kartka ukazuje rejon dzisiejszego Urzędu Miasta w Pruszczu Gdańskim. Na pierwszy rzut oka może wydawać się, że jest to główny plac miejscowości, jednak w rzeczywistości nie był to rynek (niem. Marktplatz), który znajdował się w innym miejscu, w rejonie dzisiejszego Placu Wyzwolenia, dawnego Am Markt.
Widoczna na pocztówce przestrzeń miała raczej charakter reprezentacyjnego placu lub skweru. W niemieckiej terminologii mogła funkcjonować jako Dorfplatz (plac wiejski) lub co szczególnie pasuje do układu przestrzennego jako tzw. Anger. Był to typowy dla osad niemieckich rodzaj wspólnej przestrzeni: otwartej, często obsadzonej drzewami, otoczonej zabudową i drogami, ale niekoniecznie pełniącej funkcje handlowe.
4. Widok na omawiany plac prausterski z widocznym domem Bolta oraz droga wzdłuż Kanałau Raduni. Widoczny też fragment apteki. W lipcu 1901 Bolt sprzedał swój interes dla Hugo Boehnke i wyjechał.
Układ widoczny na kartce jest bardzo charakterystyczny, przypomina formę „łezki”, z rozwidleniem dróg i traktem odbijającym wzdłuż Kanału Raduni. To właśnie ten element odróżnia to miejsce od klasycznego rynku.
Dawny układ komunikacyjny w Praust
W początkach wsi głównym traktem Praust była ulica Wurfelstraße (dzisiejsza ul. Wojska Polskiego). To właśnie wzdłuż niej rozwijała się najstarsza część miejscowości, prowadząca w kierunku Wysoczyzny Pruszczańskiej.
W tej części znajdowały się najważniejsze obiekty:
dawne założenia obronne (tzw. „burg”), których lokalizacja do dziś budzi pewne rozbieżności w źródłach [2],
świątynia ewangelicka wraz z pastorówką i cmentarzem,
młyn - jeden z kluczowych punktów gospodarczych miejscowości.
Przełomowym momentem w rozwoju przestrzennym Praust było wytyczenie Kanału Raduni przez Zakon Krzyżacki w 1348–1356 roku, co doprowadziło do podziału miejscowości na dwie części. Wraz z rozwojem zabudowy po stronie zachodniej wykształcił się nowy układ komunikacyjny, w którym centralną rolę przejął rynek (Am Markt).
Jednak, co szczególnie interesujące, trakt prowadzący w kierunku Tczewa (ulica Grunwaldzka), nie przebiegał wówczas tak jak dziś. W rejonie omawianego placu droga nie biegła prosto, lecz odbijała w prawo, podążając wzdłuż Kanału Raduni w kierunku świątyni (rejon dzisiejszej ul. Mickiewicza). Obecna ul. Grunwaldzka miała wówczas charakter bardziej wewnętrznej, lokalnej ulicy.
Na pocztówce przedstawiono fragment tej właśnie przestrzeni placu o charakterze reprezentacyjnym, ale niehandlowym. Widzimy tu m.in.:
aptekę (Apotheke) jedyny z prezentowanych obiektów, który przetrwał do dziś,
zakład zegarmistrzowski Franza Waliskiego,
budynek należący do Hugo Boehnke.
6. Apteka z Praust. Obecnie Pruszcz Gdański ul. Grunwaldzka 33. Dawna apteka Adler Apotheke u. Drogenhandlung Ernst Beckmann. Straße: Dirschauer Str. 28. Praust Fernruf: 14
7. Widok na tył Apteki z Praust.
8. Zakład zegarmistrzowski Franza Waliskiego,
10. Budynek należący do Hugo Boehnke. Do porównania patrz zdjęcie nr 4.
11. Reklama z siepnia 1901 roku. Szanownym mieszkańcom Praust i okolic, z szacunkiem informuję, że z dniem dzisiejszym nabyłem firmę dystrybucyjno-gorzelnianą i handlową pana Heinricha Bolta w Praust i będę ją kontynuował pod niezmienioną nazwą Heinrich Bolt Nachf [4].
Proszę o okazanie mi takiego samego zaufania, jakim obdarzyliście mojego poprzednika, i z szacunkiem polecam Hugo Boehnke, Heinrich Bolt Nachf.
Dodatkowo, w dolnej części kartki umieszczono mniejszą fotografię przedstawiającą budynek należący do Hugo Boehnke. Obiekt ten znajdował się prostopadle do głównego ujęcia po prawej stronie względem obserwatora. Został rozebrany w latach 50. XX wieku, a w jego miejscu powstał najpierw Dom Partii, a następnie obecny Urząd Miasta.
Co ciekawe, jeszcze na planach z połowy XX wieku widoczny jest charakterystyczny, „łezkowaty” kształt placu w tym miejscu, relikt dawnego układu przestrzennego.
13. Fragment planu powojennego Pruszcza Gdańskiego. Widoczny budynek po lewej to Dom Partii, po wyburzeniu domu Hugo Boehnke.
Kartka z 1913 roku dokumentuje fragment Praust, który nie był rynkiem, lecz ważną, reprezentacyjną przestrzenią miejscowości o bardziej organicznym, historycznym układzie. To przykład, jak złożona i wielowarstwowa była struktura dawnego Pruszcza Gdańskiego, wykraczająca poza prosty schemat „rynek + ulice”.
Na koniec fragment zdjęcia autorstwa M. Zarzeckiego, (Fotoszpargały - Marcin Fall), w którym widać nieistniejącą zabudowę Pruszcza Gdańskiego, z omawianymi dziś budynkami apteki i zegarmistrza [3].
