Śladami dawnej ulicy Kopernika. Gdy budowa wiaduktu odsłania zapomnianą historię
Dynamiczne prace przy budowie nowego wiaduktu w Pruszczu Gdańskim całkowicie zmieniają krajobraz tej części miasta. Pomiędzy ciężkim sprzętem, znikającymi fragmentami starego nasypu a nowo nawożonymi hałdami piasku, na krótkie chwile pojawiają się okna do przeszłości. Baczne oko obserwatora mogło w ostatnich dniach zauważyć niezwykły widok, na moment odsłonił się dawny przebieg i nawierzchnia starszej ulicy Kopernika, w tym fragmenty historycznego bruku, przez lata ukryte pod warstwami ziemi i współczesnej infrastruktury.
Ten krótki epizod to doskonała okazja, by przyjrzeć się ciągowi komunikacyjnemu, który niegdyś płynnie łączył dzisiejszy obszar przy Rondzie Żuławskim z ulicą Powstańców Warszawy. Choć współczesne mapy i zdjęcia satelitarne pozwalają nam wciąż dostrzec zarys dawnego układu przestrzennego, to dopiero konfrontacja widoku z placu budowy ze skanami archiwalnych zdjęć lotniczych ujawnia pełną skalę zmian.
Przed wzniesieniem pierwszego wiaduktu teren ten tętnił zupełnie innym życiem, był to gęsto zabudowany, tętniący codziennością obszar mieszkalny o tradycyjnej, pierzejowej zabudowie. Zapraszam na krótką podróż w czasie śladami ulicy, której dawny charakter na chwilę powrócił na placu budowy. Rozpocznijmy ten wpis od niemieckiej mapy tej okolicy, a następnie przejdźmy do zdjęcia lotniczego, na którym zabudowa wydaje się gęstsza, niż wskazywałby na to plan.
Wyciąg z mapy Messtischblatt pokazujący rejon dawnej Müggenhahler strasse w Praust (obecnej ulicy Kopernika w Pruszczu Gdańskim). Warto zwrócić uwagę, że na mapie układ budynków wydaje się znacznie rzadszy w porównaniu z późniejszym zdjęciem lotniczym z 1944 roku. Widoczne dawne przejście kolejowe oraz ulica Werderstrasse (Żuławska, obecnie Powstańców Warszawy) oraz Pfarrlendweg (ulica Kochanowskiego).
Archiwalne ujęcie szpiegowskie z 1944 roku. Omawiany rejon ulicy Kopernika:
Dawne przejście kolejowe: dawna Werdestrasse (obecna ulica Powstańców Warszawy).
Teren wyznaczania nowej drogi: w rejonie oznaczonym numerem 2 po II wojnie światowej powstała Szkoła Podstawowa nr 1.
Rejon „Arbatu” oraz dzisiejszego Ronda Żuławskiego: rozbudowa wojskowego lotniska Praust wymagała zaangażowania ogromnych środków i infrastruktury. Zlokalizowano tu stację przeładunkową oraz zwrotnice kolei wąskotorowej, która zaopatrywała plac budowy lotniska, ciągnąc się wzdłuż dzisiejszych ulic Kochanowskiego, Kopernika aż po Kasprowicza.
Ulica Kopernika: jej dawny, historyczny układ drogowy.
Ulica Kochanowskiego.
Przedszkole przy ulicy Kochanowskiego: obszar, na którym znajdowała się żwirownia wykorzystywana do budowy lotniska i płyty kołowania (współczesny Plac Wolności) [1].
Zdjęcie powojenne (lata 50.) z omawianego fragmentu ulicy Kopernika, w tle widać budynek przy dawnym przejściu kolejowym. Zdjęcie od p. Piotra "Fotka prawdopodobnie z ulicy Kopernika. W środku moja babcia Alicja Wójcik".Pruszcz Gdański 1950 rok. Jeszcze jedno zdjęcie z albumu rodzinnego p. Piotra: "Zdjęcie z ulicy Kopernika 21, lata 50., z prawej moja babcia Alicja. Kamienie wykorzystane na budowę drogi.
Teraz, dla porównania, przenieśmy się do roku 1973, na okres sprzed budowy pierwszego wiaduktu. Jak widać na poniższym ujęciu, zagęszczenie domostw wzdłuż ulicy Kopernika było już wówczas spore, a tętniąca życiem zabudowa tworzyła zwartą tkankę miejską. Niestety, wiele z tych domów i historycznych parcel bezpowrotnie zniknęło w związku z późniejszą budową wiaduktu oraz zmianą układu komunikacyjnego.
Zdjęcie lotnicze z 1973 roku. Czerwoną linią zaznaczono dawny, gęsty przebieg zabudowy ulicy Kopernika, natomiast na żółto oznaczono trasę przyszłego wiaduktu, która diametralnie zmieniła układ tej części miasta. Na zielono ulica Kochanowskiego.
A teraz, dla pełnego obrazu zmian przestrzennych, spójrzmy na współczesny rzut satelitarny obejmujący rejon z nowo wybudowanym wiaduktem.
Widoczny omawiany rejon dawnej oraz przedłużenia ulicy Kopernika (zaznaczony kolorem czerwonym) a także ulica Kochanowskiego (kolor zielony).
A teraz przejdźmy do perspektywy z poziomu ziemi. Poniżej znajduje się seria zdjęć przedstawiających ten omawiany rejon, zobaczymy zarówno widok z ulicy Powstańców Warszawy skierowany w stronę dawnej ulicy Kopernika, jak i ujęcia wykonane w odwrotnym kierunku.
Widok z ulicy Powstańców Warszawy, końcówki dawnego traktu skierowany w stronę dawnej ulicy Kopernika.
Dalszy fragment dawnego traktu skierowany w stronę dawnej ulicy Kopernika. Odsłonięty przez brak skarpy wiaduktu.
Poniżej prezentacja kilku wyjątkowych ujęć ukazujących odsłonięte fragmenty historycznej nawierzchni. Po zdjęciu ziemi oraz warstw nasypu dawnego wiaduktu, spod piachu i gruzu na krótko wyłonił się stary, solidny bruk pamiętający dawny bieg ulicy Kopernika.
Odsłonięte fragmenty historycznej nawierzchni ulicy Kopernika.
Odsłonięte fragmenty historycznej nawierzchni ulicy Kopernika.
Odsłonięte fragmenty historycznej nawierzchni ulicy Kopernika.
Odsłonięte fragmenty historycznej nawierzchni ulicy Kopernika.
Poniżej widok z ulicy Kopernika w stronę ulicy Powstańców Warszawy, perspektywa, która przez lata była całkowicie zablokowana przez masywny nasyp i konstrukcję wiaduktu. Teraz, w trakcie prac budowlanych, kierunek ten znów stał się w pełni czytelny.
Widok z ulicy Kopernika. Jej przedłużenie w linii prostej wyznacza dawny układ drogowy, na co dzień przesłonięty przez infrastrukturę. Obecnie, po rozebraniu starego wiaduktu, przez krótki czas można zobaczyć pełny, odsłonięty „przestrzał” tej historycznej osi.
Widok z ulicy Kopernika na dawny jej układ, odsłonięty „przestrzał” tej historycznej osi.
Dawna ulica Kopernika historycznej osi, obecnie plac przy Rondzie Żuławskim.
Dawna ulica Kopernika historycznej osi, obecnie zdarty pas ziemi nasypu wiaduktu.
Trwająca przebudowa oraz tymczasowa rozbiórka starych nasypów stwarzają unikalną okazję do refleksji nad tym, jak dynamicznie zmieniała się przestrzeń Pruszcza Gdańskiego. Z urbanistycznego punktu widzenia rozwój nowoczesnej infrastruktury bezpowrotnie przeobraził tradycyjną tkankę miejską, a odsłonięty na krótko przelot dawnej ulicy Kopernika przypomina, jak agresywnie dawne osie widokowe i naturalne ciągi komunikacyjne zostały ucięte przez budowę wiaduktu. W wymiarze historycznym każda odsłonięta pod nasypem kostka bruku jest cichym świadkiem dawnego życia mieszkańców tej części miasta i dowodem na to, że tuż pod warstwami asfaltu i ziemi wciąż spoczywa ślad po gęstej zabudowie mieszkalnej i tętniących życiem parcelach. Póki prace budowlane trwają, a krajobraz zmienia się z dnia na dzień, warto przystanąć tu na parę chwil. To rzadki moment, by spoglądając w stronę ulicy Powstańców Warszawy, mijać nie tylko plac budowy, ale na własne oczy dostrzec historyczny układ dawnej drogi i mieć pełną świadomość bogatej przeszłości tego rejonu.
Źródła:
1. Zdjęcie lotnicze z września 1944 roku nałożone na współczesny widok satelitarny rejonu ul. Kochanowskiego. https://praust.wordpress.com/2019/07/03/bunkier-z-ulicy-kochanowskiego/
