Wśród pakietu starszych fotografii z Pruszcza Gdańskiego, które trafiają do nas dzięki życzliwości p. Urszuli Niklas - wieloletniej Dyrektor Zespołu Szkół nr 2 (obecnie SP nr 2), dominuje bogaty zbiór z lat 1980-2000 [1]. Czasami jednak, wertując domowy album pani Urszuli, udaje się dokonać prawdziwych perełek odkrywczych.
Najstarsze z tych unikalnych znalezisk to zaledwie kilka miniaturowych odbitek fotograficznych w formacie 9x13 cm, potocznie nazywanych stykówkami. Choć na pierwszy rzut oka są niewielkie, ich cyfrowe skanowanie w wysokiej rozdzielczości pozwala wydobyć z cieni fascynujące detale: szyldy, napisy na witrynach oraz stroje ludzi z epoki.
Jedno z takich zdjęć właśnie trafiło na naszą podstronę społecznościową i stało się obiektem gorączkowego śledztwa. Do dziś zastanawiamy się: gdzie dokładnie znajdował się ten budynek?
Przeszukując cyfrowe archiwa prasowe, poświęciliśmy temu wątkowi sporo czasu i zdecydowanie się opłaciło! Trafiliśmy na realny ślad w prasie, który rzucił światło na to, gdzie i kiedy mogła powstać ta placówka
Przyjrzyjmy się bliżej temu, co zarejestrował obiektyw aparatu kilkadziesiąt lat temu. Główny napis nad drzwiami „ JEDNOŚĆ ” Rob. Spół. Spoż. z odp. udz. w Pruszczu-Gd. (co oznacza: Robotnicza Spółdzielnia Spożywców z odpowiedzialnością udziałową w Pruszczu Gdańskim). Sklep Nr 2 (symetrycznie po lewej i prawej stronie). Karty informacyjne na witrynach przy drzwiach. Po lewej: ARTYKUŁY TEKSTYLNE PRZYDZIAŁOWE. Po prawej: ARTYKUŁY SPOŻYWCZE PRZYDZIAŁOWE
Postacie stojące na schodach, ubrane w skromne, ale schludne, eleganckie stroje charakterystyczne dla drugiej połowy lat 40. XX wieku pozują na tle parterowego budynku handlowego z charakterystycznymi dwoma dużymi oknami witrynowymi osadzonymi na solidnej, ceglanej podmurówce.
Szyld z przedwojenną formułą prawną „z odp. udz.” oraz słowo „przydziałowe” to absolutnie kluczowe poszlaki archiwistyczne. Pozwalają one precyzyjnie datować zdjęcie na okres od lata/jesieni 1945 do połowy 1948 roku. Oto dlaczego ten horyzont czasowy jest pewny:
Forma prawna i prawniczy zapis: Określenie „z odpowiedzialnością udziałową” wywodzi się z przedwojennej Ustawy o spółdzielniach z 1920 r. Po II wojnie światowej stosowano je bardzo krótko. Już pod koniec lat 40. ruszyła odgórna, komunistyczna „bitwa o handel”, która zmiotła dawne nazewnictwo.
Karty przydziałowe: Oficjalny system kartkowy w powojennej Polsce, regulujący dostęp do żywności i tekstyliów funkcjonował od września 1944/wiosny 1945 roku aż do 1 stycznia 1949 roku, kiedy to zniesiono go po raz pierwszy. Sklepy „przydziałowe” były bezpośrednim świadkiem tamtej trudnej, reglamentowanej rzeczywistości.
Przeglądając archiwa prasowe, widać jednak wyraźnie, jak krajobraz polskiego handlu ulegał przekształceniom.
Przełom 1948/1949 roku. Niezależne spółdzielnie konsumenckie zaczęto masowo wcielać do scentralizowanych struktur. Spółdzielnie typu „Jedność” wchłaniane były przez powszechne struktury Spółdzielni Spożywców „Społem” lub Gminne Spółdzielnie „Samopomoc Chłopska”, co bezpowrotnie kasowało dawne nazwy własne [2].
O istnieniu Jedności w Pruszczu dowiadujemy się z informacji na 1948 rok z książki Państwowy plan inwestycyjny na rok 1948 : województwo gdańskie.
Dowód z prasy (styczeń 1950 r.). Warto odnotować komunikat prasowy z 12 stycznia 1950 roku (np. na łamach „Głosu Wybrzeża”), który informował o połączeniu hurtu PCH i „Społem” oraz powstaniu nowego Związku Spółdzielni Spożywców, co ostatecznie zamknęło rozdział niezależnych spółdzielni robotniczych.
Wróćmy jednak do 1948 roku. Przeszukując archiwa cyfrowe, trafiliśmy na niezwykle obiecujący ślad prasowy, który rzuca światło na dynamikę rozwoju tej instytucji w Pruszczu. Wzmianka ta stanowi wręcz „eurekę” w naszym lokalnym śledztwie, dokumentuje m.in. moment budowy lub oficjalnego otwarcia nowej siedziby/baraku handlowego, co idealnie koresponduje z czasem powstania fotografii Sklepu Nr 2.
Mamy konkretne adresy! Tropimy lokalizację „Jedności”. Dzięki odnalezionemu w prasie ogłoszeniu przetargowym z maja 1948 roku, przestaliśmy poruszać się w całkowitym mroku. Dokument ten rzuca kluczowy trop na dwie lokalizacje: Plac Wyzwolenia 9 (gdzie planowano budowę magazynu i garażu).
Co ciekawe, budynek ten to dawna księgarnia, odpowiadająca dzisiejszej ul. Grunwaldzkiej 23.
Drugim adresem jest siedziba zarządu spółdzielni przy ul. Stalina 3. Gdzie szukać samego sklepu? Dawna ul. Stalina 3 to obecna ulica Chopina 6. Analizując numerację i topografię terenu, biuro i zaplecze spółdzielni mieściło się pod dawnym numerem 3 co w dzisiejszym układzie ulicy odpowiada w zasadzie trzeciemu budynkowi w kolejności obecnej ulicy Chopina. Choć budynki te na przestrzeni dziesięcioleci uległy tak ogromnym przekształceniom stylistycznym i architektonicznym, że dziś trudno jednoznacznie domknąć identyfikację na 100%, to właśnie ten rejon osie dawnej ulicy Wyzwolenia, Placu Wyzwolenia 9 i Stalina 3 pozostaje naszym najsilniejszym, historycznie udokumentowanym tropem!
Gdy wydawało się, że prasowe ogłoszenie z 1948 roku postawiło jedynie śmiałą hipotezę, z pomocą przyszedł kolejny, niepodważalny dokument historyczny: fragment dawnego, powojennego planu Pruszcza Gdańskiego. Kartografia z epoki w idealny sposób zazębia się z treścią odnalezionego prasowego przetargu.
Plac Wyzwolenia 9. Na planie pod tym numerem widnieje dawna księgarnia (dzisiejsza ul. Grunwaldzka 23). To właśnie na tym placu i na jego tyłach spółdzielnia zaplanowała budowę swojego magazynu oraz garaży.
Ul. Stalina 3 (dzisiejsza ul. Chopina 6). Wyraźnie oznaczona siedziba spółki „Jedność”, stanowiąca centrum administracyjne pruszczańskiej placówki.
Prasowe i kartograficzne ślady to jedno... a co mówią same budynki? Publikujemy teraz serię archiwalnych i współczesnych fotografii z Praust / Pruszcza Gdańskiego, przedstawiających kwartał, o którym mowa. Gdy przyjrzymy się architekturze i układowi zabudowy przy dzisiejszej ul. Chopina (dawnej ul. Stalina), nasza analiza skupia się na dwóch konkretnych obiektach:
Numer 3 w kolejności zabudowy (dzisiejsza ul. Chopina 6). To tutaj archiwa wskazują dawną siedzibę administracyjną spółdzielni „Jedność”. Choć elewacja przechodziła na przestrzeni dekad liczne przeróbki, to właśnie ten adres stanowi główny punkt odniesienia w dokumentacji z 1948 roku.
Drugi budynek w kolejności (dzisiejsza ul. Chopina 4). Mimo że bryła obiektu oraz jego pierwotny detal architektoniczny są dziś słabo czytelne wskutek późniejszych przebudów, uważny obserwator dostrzeże wyjątkowy ślad. Układ parteru oraz proporcje dawnej witryny sklepowej zachowały uderzające podobieństwo do tego, co widzimy na naszej zagadkowej stykówce Sklepu Nr 2! Trzeba pamiętać, że dzisiejsza percepcja tego kwartału bywa mocno myląca. Układ przestrzenny oraz sama zabudowa w ścisłym centrum Pruszcza Gdańskiego przechodziły po wojnie gruntowne przeobrażenia.
Kluczowym elementem, który potrafi dziś całkowicie zaburzyć dawny odbiór tej pierzei, jest pojawienie się pierwszego budynku w ciągu doskonale znanego mieszkańcom „Mleczaka” (dawnego Baru Mlecznego). Budowa tego obiektu oraz późniejsze modyfikacje osi ulicy Chopina i Placu Wyzwolenia zmieniły historyczną sekwencję elewacji
Zostawiamy Wam do porównania zebrane kadry. Przeanalizujcie układy okien, ceglane podmurówki i proporcje wejść, historia Pruszcza znowu układa się w spójną całość!
Archiwalna fotografia przedstawiająca sekwencję zabudowy dawnej Bahnhofstraße (po wojnie ul. Marszałka Stalina, obecnie ul. Fryderyka Chopina), z zaznaczoną kolejnością budynków 1, 2 i 3.
A tak ten sam układ prezentuje się współcześnie, ul. Fryderyka Chopina z widoczną sekwencją numeracji poszczególnych budynków, które stały się kluczem do naszego detektywistycznego śledztwa.
Dzięki połączeniu mikro-detali z niewielkiej stykówki formatu 9x13 cm, anonsu przetargowego z „Głosu Wybrzeża” z maja 1948 roku oraz analizy układu działek z powojennego planu miasta, nasza hipoteza przestała być tylko domysłem. Wszystkie poszlaki spięły się w spójną całość, wyznaczając dokładne serce operacyjne Robotniczej Spółdzielni Spożywców „Jedność” w powojennym Pruszczu!
Źródła:
1. Album zdjęć od p. Urszuli, strona fb, https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1629010229255743&type=3
2. Pomorska Biblioteka Cyfrowa, Państwowy plan inwestycyjny na rok 1948 : województwo gdańskie, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/202/edition/72457?
3. Pruszcz około 1957 rok. Z albumu zdjęć p. Andreasa Mascha, z grupy: Gdańsk Lipce i Św. Wojciech - miejsce które kocham
