Odkryć zapomniany bastion. Relacja z konferencji popularnonaukowej „Polacy Gdańskich Wyżyn” w Żelisławkach
Powrót Polski nad Bałtyk po ponad wieku niewoli nie był dziełem przypadku, lecz efektem pokoleniowego dążenia do niepodległości. Kiedy I wojna światowa doprowadziła do upadku mocarstw zaborczych, odradzająca się Rzeczpospolita naturalnie zwracała wzrok ku Gdańskowi: dawnej portowej bramie I Rzeczypospolitej. Rzeczywistość dyplomatyczna po konferencji pokojowej w Paryżu przyniosła jednak gorzki kompromis. Pod naciskiem brytyjskiego pragmatyzmu i francuskich kalkulacji geopolitycznych stworzono hybrydowy twór: Wolne Miasto Gdańsk. Z tego postanowienia nie była zadowolona żadna ze stron: dla Polaków oznaczało ono zablokowanie pełnego powrotu do Macierzy, dla Niemców stanowiło bolesny cios w imperialną dumę. Nawiązujący do napoleońskich tradycji twór stał się zarzewiem nieustannego konfliktu i obopólnej niezgody.
W tym politycznym tyglu znaleźli się gdańscy Polacy. Choć państwo polskie otrzymało nadzór nad koleją, pocztą czy wojskową składnicą na Westerplatte, w codziennym życiu polskość oznaczała samotność i opór. Prawa międzynarodowe nie chroniły ludności cywilnej przed narastającą wrogością. Gdy w latach 30. do władzy doszło NSDAP, polska społeczność stawała się dla nacjonalistycznego otoczenia solą w oku, a każdy polski urzędnik, rolnik, kolejarz czy nauczyciel - wrogiem. Trzeba było niezwykłej odwagi, by w cieniu szykan i bojkotów posyłać dzieci do polskich szkół, działać w harcerstwie, sporcie czy towarzystwach śpiewaczych. A jednak, wbrew rosnącemu zastraszeniu, gdańska Polonia budowała godny podziwu, własny świat: tworzyła ochronki, świetlice i prężne kluby sportowe z Gedanią na czele.
Dziś, spoglądając na ich losy z perspektywy czasu, dotykamy historii cichego bohaterstwa ludzi, którzy za wierność Ojczyźnie zapłacili później najwyższą cenę. Wrzesień 1939 roku przyniósł im przerażający wyrok, ale pamięć o ich trwaniu w tym osamotnionym bastionie pozostaje dla nas niezatarta.
Gdy myślimy o Polakach w Wolnym Mieście Gdańsku, przed oczami stają nam zazwyczaj gmach Poczty Polskiej w Gdańsku, wojskowa placówka na Westerplatte czy Gimnazjum Polskie. Tymczasem poza granicami wielkiego miasta, wśród rozległych pól, wiejskich osad, dworów i majątków ziemskich, tętniło drugie, równie ciche i niezłomne serce polskości „Gdańskie Wyżyny”.
To tam Polacy: rolnicy, nauczyciele, duchowni, rzemieślnicy, kolejarze i działacze społeczni na co dzień stawiali opór narastającemu niemieckiemu nacjonalizmowi. W cieniu wiejskich szkół, ochronek i kościołów pielęgnowali ojczystą mowę, wiarę i polską kulturę. Ich los po 1939 roku okazał się tragiczny: byli rozstrzeliwani w lasach Piaśnicy i Szpęgawska, katowani w obozie Stutthof, a po wojnie często zapomniani lub spychani na margines.
Aby tę pamięć wyrwać z mroku niepamięci, 17 października 2026 roku odbyła się wyjątkowa konferencja popularnonaukowa zatytułowana „Polacy Gdańskich Wyżyn”.
Głównym organizatorem tego poruszającego wydarzenia było Stowarzyszenie Traugutt.org, które do wspólnej refleksji zaprosiło historyków, regionalistów, badaczy, a przede wszystkim potomków i rodziny dawnych Polaków z terenu WMG.
Niezwykłą oprawę dla obrad stanowiły wnętrza zabytkowego pałacu w Żelisławkach (ul. Pałacowa 2) urokliwego i historycznego obiektu, który na co dzień nie jest dostępny dla zwiedzających.
Jak podkreślali sami organizatorzy ze Stowarzyszenia Traugutt.org:
„To historia ludzi, którzy żyli z dala od wielkomiejskiego Gdańska - wśród wsi, majątków ziemskich i niewielkich osad. Byli wśród nich rolnicy, nauczyciele, duchowni, rzemieślnicy, kolejarze, działacze społeczni i członkowie polskich organizacji. Na co dzień, poprzez pracę, życie rodzinne, działalność społeczną i religijną, pielęgnowali język, kulturę i polską tożsamość.
Choć historia Polaków w przedwojennym Gdańsku jest stosunkowo dobrze znana, losy polskiej społeczności Gdańskich Wyżyn wciąż pozostają w dużej mierze zapomniane. Chcemy tę historię przypomnieć, odkryć na nowo i przywrócić jej należne miejsce w pamięci o naszym regionie.”
Historyczna konferencja popularnonaukowa „Polacy Gdańskich Wyżyn” w sali pałacu w Żelisławkach.
Urszula Bluma. Twórczyni harcerstwa w Pszczółkach
Żelazny Bastion Polskości. Polskie Koleje Państwowe w Wolnym Mieście Gdańsku
Program obfitował w niezwykle wartościowe prelekcje:
- Iwona Joć-Adamkowicz: Struktura demograficzno -gospodarcza powiatu Gdańskie Wyżyny na tle podziału administracyjnego Wolnego Miasta Gdańska w latach 1920-1929 w świetle analiz Stefana Dziewulskiego i Tadeusza Kijewskiego
Karolina Masłowska (IPN Gdańsk): Polskie ochronki w Wolnym Mieście Gdańsku, ze szczególnym uwzględnieniem ochronki w Trąbkach Wielkich i postaci Kunegundy Pawłowskiej.
dr Jacek Wałdoch (Uniwersytet Gdański): Nie tylko spór polsko-niemiecki. Wybory gminne i polityka lokalna na Gdańskich Wyżynach w okresie Wolnego Miasta Gdańska.
dr Daniel Czerwiński (IPN Gdańsk): Działania operacyjne aparatu bezpieczeństwa wobec ludności polskiej Wolnego Miasta Gdańska po II wojnie światowej.
dr Danuta Drywa (Muzeum Stutthof): Polacy Gdańskich Wyżyn w obozie Stutthof.
dr Marcin Wałdoch (UKW w Bydgoszczy): Dyskurs polityczny o walce i codzienności Polaków z Gdańskich Wyżyn na łamach „Straży Gdańskiej”.
dr Dariusz Piasek: Stefan Mirau - polski lekarz, działacz harcerski w Wolnym Mieście Gdańsku, męczennik Stutthofu.
Piotr Czerepuk: Polonia z Wolnego Miasta Gdańska w Powstaniu Warszawskim.
Grażyna Michalkiewicz-Goszczyńska: Jak odkryć bohatera? Dobre praktyki przywracania pamięci na przykładzie Edwarda Nitki.
Sukces organizacyjny i wysoki poziom merytoryczny wydarzenia nie byłby możliwy bez wsparcia instytucjonalnego. Organizatorzy skierowali szczególne podziękowania dla patronów i partnerów:
PATRONAT HONOROWY: Starosta Gdański - Jarosław Karnath, Wójt Gminy Pszczółki - Maciej Urbanek
GŁÓWNY PARTNER: Fundacja LOTTO im. Haliny Konopackiej
PARTNERZY WYDARZENIA: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Żelisławkach, Instytut Pamięci Narodowej - Oddział w Gdańsku
PATRON MEDIALNY: Portal i Gazeta „Zawsze Pomorze”
Spotkanie w Żelisławkach stało się kluczowym punktem na mapie regionalnych inicjatyw historycznych, ale to nie koniec! W najbliższym czasie na naszym blogu oraz na profilach organizatorów pojawiać się będą kolejne materiały: opracowania prelegentów, relacja wideo z przebiegu konferencji oraz unikalne zdjęcia archiwalne
Przywracanie pamięci o gdańskich Polakach trwa. Nie pozwólmy, by ich losy pozostały w cieniu
Materiały fotograficzne z wystawy oraz szczegółowe opisy plansz zostały na prośbę twórcy ekspozycji usunięte. Cel tej strony i naszego bloga był jednak jeden: ocalić od zapomnienia losy gdańskich Polaków, Urszuli Blumianki i bohaterów tamtych dni, a nie chować historię do szuflady. Skoro jednak dostęp do tych unikalnych świadectw ma być ograniczany, odsyłamy bezpośrednio do oficjalnych źródeł organizatorów, wierząc, że pamięć o Polakach z Wolnego Miasta Gdańska powinna łączyć, a nie dzielić czy być reglamentowana.
W tym miejscu miały znaleźć się bezpośrednie fotografie z wystawy oraz szczegółowe opisy plansz ku potomności, jednak w zamian przedstawiamy Państwu zbiorczy zarys historyczny tej ekspozycji.
Rzeczpospolita Polska powróciła w 1918 roku na mapę Europy, lecz w granicach nowego państwa brakowało portowego Gdańska. Z powodu wieloletniej germanizacji miasto zdominowała niemiecka kultura oraz język, co zdecydowało o niewłączeniu tego obszaru do Polski. W ramach kompromisu pokojowego kończącego I wojnę światową powołano miasto-państwo: Wolne Miasto Gdańsk, obejmujące Gdańsk, Sopot oraz powiaty: Żuławy, Niziny i Wyżyny Gdańskie (w tym wieś Hohenstein, dzisiejsze Pszczółki). Choć język urzędowy był niemiecki, polska mniejszość, zasilana m.in. przez pracowników polskich instytucji i PKP, rozwijała aktywną działalność, doprowadzając do wzrostu liczby Polaków do około 35 tysięcy (10% ludności) pod koniec lat dwudziestych.
Wśród środowisk kultywujących polskość niezwykle silną pozycję mieli harcerze. Rodzina Blumów, wywodząca się z Kaszub (ojciec Maksymilian był zawiadowcą stacji kolejowej w Pszczółkach), wychowywała dzieci w głębokim duchu patriotycznym. Urodzona w 1920 roku Urszula Bluma pod wpływem Marii Ostrowskiej podjęła decyzję o stworzeniu lokalnej drużyny. W dniu swoich czternastych urodzin, 15 listopada 1934 roku, dokonała uroczystego przyrzeczenia wraz z około dwudziestoma dziewczętami, tworząc harcówkę na piętrze swojego domostwa przy ul. Kościelnej 4.
Działalność patriotyczna spotykała się ze wzrastającą wrogością i szykanami ze strony niemieckiej młodzieży z Hitlerjugend [2]. Urszula doświadczyła brutalnej napaści i wyrzucenia z pociągu w drodze do Gdańska przez prześladowcę żądającego porzucenia polskich pieśni. Mimo terroru harcerki i działacze trwali na posterunku aż do wybuchu wojny.
Wybuch II wojny światowej przyniósł zagładę i dramatyczne losy członkom rodziny:
Maksymilian Bluma (ojciec) zginął w obozie Mauthausen-Gusen.
Augustyn (brat ojca) został rozstrzelany w Piaśnicy 11 listopada 1939 roku.
Alfons (najstarszy brat) zginął po 6 latach pobytu w obozie Stutthof.
Brunon (brat) przeszedł przez roboty przymusowe w Rzeszy i obóz Buchenwald.
Łucja (młodsza siostra) zginęła w niewyjaśnionych okolicznościach na Syberii z rąk sowietów.
Urszula uniknęła natychmiastowego aresztowania dzięki podjęciu studiów w Warszawie w 1938 roku; tam wyszła za mąż za Michała Radłowskiego, z którym przeżyła m.in. Powstanie Warszawskie.
Materiały zaprezentowane w ramach wystawy poświęconej Urszuli Blumiance oraz konferencji „Polacy Gdańskich Wyżyn” to coś więcej niż tylko lekcja historii, to opowieść o niezwykłej sile ludzkiego ducha, niezłomności i miłości do ojczyzny. Losy rodziny Blumów z Pszczółek, dramatyczne wybory w przededniu II wojny światowej, konspiracyjna służba harcerska, a także późniejsze tragiczne losy naznaczone obozami, tułaczką i wymazywaniem przez miniony system komunistyczny pokazują, jak wysoką cenę przyszło zapłacić gdańskim Polakom za wierność polskości. Dzisiejsza obecność tych pamiątek: ocalonych z zagłady, powracających po latach z dalekiej emigracji i przekazywanych kolejnym pokoleniom harcerzy jest dowodem na to, że pamięć o bohaterach tamtych dni nie zginęła. Przekazując te unikalne świadectwa ku potomności, spłacamy dług wobec tych, dla których walka o polskość Gdańska i Pomorza była świętym przykazaniem.
Źródła:
1. Konferencja Polacy Gdańskich Wyżyn, https://traugutt.org/polacy-gdanskich-wyzyn-konferencja/
2. Sekcja żeńska niemieckiej organizacji młodzieżowej, Ocalić od zapomnienia Praust, https://www.facebook.com/photo/?fbid=3771520636405903&set=a.1967685756789409
2. Źródła wystawy Urszula Bluma. Twórczyni harcerstwa w Pszczółkach,
- Archiwum rodzinne Bożeny Radłowskiej-Szymkun,
- M. Walicka, Polki w Wolnym Mieście Gdańsku,
- D. Piasek Żuławy Gdańskie na dawnej pocztówce,
- archiwum 33 WDH im. Batalionu Baszta.
