Historia Żuław zapisana jest nie tylko w dokumentach, ale także w architekturze, która do dziś stanowi świadectwo dawnych epok i zmieniających się funkcji miejsc. Jednym z takich obiektów jest brama cmentarna przy dawnym kościele Zakonu Krzyżackiego w Pruszczu (Praust) [1].
Brama cmentarna przy kościele Zakonu Krzyżackiego – Praust.
Obecnie świątynia funkcjonuje jako kościół parafialny Podwyższenia Krzyża Świętego. Według ogólnodostępnych informacji brama została wzniesiona w 1648 roku.
Prezentujemy rysunki techniczne kościołów żuławskich, wykonane w ramach pracy doktorskiej Viktora Zirkwitza „Das Dorf um Danzig”, które stanowią cenne źródło do badań nad historią i architekturą sakralną regionu [2].
Na bramie widnieje napis z Psalmu 39:
Herr, lehre doch mich, das ein Ende mit mir haben muss,
und mein Leben ein Ziel hat, und ich davon muss sehen.
Meine Tage sind einer Hand breit bei dir,
und mein Leben ist wie nichts für dir.
Wie gar nichts sind alle Menschen,
doch so sicher leben.
Sela.
Psalm 39 (XXXIX, 5–6)
Tłumaczenie:
Panie, naucz mnie, że mam kres,
i że moje życie ma swój cel,
abym zrozumiał, jak krótkie są moje dni.
Oto przed Tobą dni moje są jak szerokość dłoni,
a życie moje jest jak nic wobec Ciebie.
Zaprawdę, wszyscy ludzie są jak marność,
choć żyją w poczuciu bezpieczeństwa.
Sela.
- Napisy na bramie cmentarnej z Praust
-
Nad łukiem bramy widoczny jest kamienny zwornik z motywem krzyża i symbolicznych narzędzi, który pełni funkcję zarówno konstrukcyjną, jak i dekoracyjną.
-
Łuk ceglany wykonany z precyzyjnie ułożonych czerwonych cegieł, w typowej dla regionu żuławskiego technice „rypsowej” (z wyraźnym rytmem fug).
-
Cegły i kamień tworzą harmonijną kompozycję, podkreślającą główne wejście na teren cmentarza.
-
Nad zwornikiem widoczny fragment lica muru, który pierwotnie mógł być przystosowany do osadzenia tablicy informacyjnej lub herbu lokalnej społeczności.
-
Zachowana struktura i detale świadczą o wysokim kunszcie budowniczych z XVII wieku, łącząc funkcjonalność z estetyką.
Ciekawostki z widoku „przód”:
-
Zwornik łuku zdobi misternie wyrzeźbiona czaszka, symbol przemijania życia, typowy motyw w architekturze cmentarnych bram XVII wieku.
-
Detal znajduje się dokładnie pod napisem z Psalmu 39, co tworzy ciekawą, symboliczną kompozycję: przesłanie o kruchości życia widoczne jest tuż nad wejściem.
-
Cegły ułożone w łuk w sposób rytmiczny i precyzyjny, charakterystyczny dla budownictwa żuławskiego, podkreślają zarówno konstrukcję, jak i estetykę bramy.
-
Zachowane detale zwornika i łuku świadczą o wysokim kunszcie rzemieślników, łącząc funkcjonalność z symboliczną dekoracją.
Napisy na bramie cmentarnej:
Mapa kościołów żuławskich, do których wykonano zdjęcia i rysunki, obejmująca ok. 45 budynków. Ciekawostką jest odwzorowanie świątyń w rysunkach w skali porównawczej.
Renowacja wieży kościelnej w Pruszczu (1831 r.)
Podczas odnawiania złoceń wiatrowskazu i puszki (kuli) w 1831 roku, liczono na odnalezienie cennych dokumentów historycznych. Zamiast kronik, wewnątrz kuli odkryto jedynie dwie kartki z nazwiskami blacharza i jego pracownika, skromny ślad dawnych rzemieślników wykonujących poprzednie prace. Rysunek techniczny przedstawia konstrukcję wieńczącą wieżę wraz z herbem Gdańska, co podkreśla historyczną więź Pruszcza z miastem. Tego typu „kapsuły czasu” były (i są) tradycją rzemieślniczą. Często to właśnie tacy anonimowi pracownicy, jak wspomniany blacharz, zostawiali jedyne świadectwo swoich czasów dla przyszłych pokoleń.
Mur kościelny przebudowany w latach 1864-1908
Dawna świątynia ewangelicka z Praust
Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins. Data wydania: Styczeń 1939 r. Opracowanie autorstwa Johna Muhla skupia się na dziejach kościoła oraz szkolnictwa w Pruszczu Gdańskim.
- Poniżej przetłumaczone Zapisy w Komunikatach Zachodniopruskiego Towarzystwa Historycznego. Publikacja z serii „Weichselland” (Kraj Nadwiślański), wydana przez Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins. Data wydania: Styczeń 1939 r. Opracowanie autorstwa Johna Muhla skupia się na dziejach kościoła oraz szkolnictwa w Pruszczu Gdańskim.
Kościół i szkoła w Praust - John Muhl
W okresie panowania Zakonu Krzyżackiego na ziemiach gdańskich, które zakon nabył w 1310 r., w 1367 r. wieś Praust została przekazana przez komandora gdańskiego Lüdele von Effen sołtysowi Jakobowi w celu ponownego zasiedlenia niemieckimi chłopami zgodnie z prawem niemieckim. Było to prawdopodobnie potwierdzenie własności. Jakob zatrudnił już niemieckich osadników i zakończył zasiedlanie wsi o powierzchni 89 łanów kulmskich.
W ordynacji zakonnej zapisano również, że wieś powinna posiadać kościół ku czci Boga oraz probostwo, a miejscowy proboszcz miał otrzymać 4 wolne łany oraz po 1 korcu żyta i 1 korcu owsa z każdego z 77 łanów czynszowych jako wynagrodzenie. Podatek na rzecz biskupa w wysokości vierdung pozostał bez zmian.
Kościół w Praust został prawdopodobnie spalony i zniszczony podczas najazdu husytów na ziemie gdańskie w 1433 r., podobnie jak klasztor w Oliwie. Również w czasie wojny miejskiej w Prusach Zachodnich Praust wraz ze swoim kościołem, który musimy sobie wyobrazić jako zamek kościelny oraz ze swoimi fortyfikacjami przy wsi i śluzie Prauster często stawał się miejscem walk między wojskami gdańskimi a żołnierzami zakonu.
30 kwietnia 1460 r. wieś została zdobyta i spalona przez zakon, a trzydziestu chłopów zabito. Prawdopodobnie w tym czasie kościół również uległ zniszczeniu.
Johannes Forchtesnicht, urodzony w Prusach, w 1558 roku poślubił wdowę po Hartknochu. Przeniósł się z Pruszcza (Praust) do kościoła św. Katarzyny w Gdańsku, gdzie zmarł w następnym roku.
Jego następcą, najpóźniej w 1560 roku, został Lux Heinz, odwołany w 1572 roku. Po nim urząd objął mistrz Henrich Ringk, który sprawował go jeszcze w 1577 roku, gdy kościół został zniszczony w wojnie z Polską. W tym samym czasie król Polski nadał miastu Gdańsk ostateczne prawo do udzielania Komunii Świętej pod obiema postaciami (chleba i wina) w kościołach miejskich, zgodnie z Konfesją Augsburską, co wcześniej (w 1557 roku) było jedynie pozwoleniem tymczasowym. Rejestr czynszów z 1570 roku oraz sprawozdania z wizytacji kościelnych z lat 1583, 1598 i 1749 krótko stwierdzają, że kościół w Pruszczu wraz z otaczającymi go murami był uznawany za heretycki i bluźnierczy, a zatem nie należało go odwiedzać.
Wkrótce po zakończeniu wojny, w 1578 roku, kościół w Pruszczu został odbudowany na fundamentach z czasów Zakonu Krzyżackiego, z zachowaniem dawnego stylu krzyżackiego. Gruntowny remont murów przeprowadzono w 1677 roku. W następnym roku odnowiono drewnianą część wieży oraz ławki wewnątrz świątyni. Tarcze zegara przemalowano w 1684 roku, a w latach 1678-1680 przebudowano trzy ławki kościelne. Konieczność przeprowadzenia tych napraw wynikała częściowo z grabieży, którym wieś i kościół zostały poddane podczas wojen szwedzkich w latach 1627 i 1656. 13 listopada 1627 roku Szwedzi pod wodzą Gustawa Adolfa najechali Pruszcz i splądrowali wieś.
W 1656 roku, podczas drugiej wojny szwedzkiej, wieś i kościół w Praust spotkał podobny los jak w przeszłości. Szwedzi pod dowództwem generała Steinboda splądrowali miejscowość, zabierając sześć dobrych koni, cztery krowy, wszystkie obory należące do pastora Heinricha Königshavena, kury, gęsi, dwa wozy i jeden powóz, a także całą bieliznę i ubrania z ciała pastora. Pastor Martin Lilie, który próbował powstrzymać żołnierzy, został schwytany i uwolniony dopiero po długim czasie w zamian za okup. W 1659 roku otrzymał odszkodowanie w wysokości 130 florenów od rady miejskiej.
Srebra kościelne udało się uratować dzięki szybkiemu działaniu starszyzny kościelnej, która zdążyła dostarczyć je do Gdańska. Wcześniej, w 1609 roku, starsze, zniszczone srebra kościelne sprzedano miastu Gdańsk, przekazując je mincerzowi Philippowi Klüwerowi do przetopienia.
W 1801 roku, gdy połowa wsi spłonęła, kościół ocalał. Jednak kolejne trudności nadeszły w 1807 roku, gdy Francuzi zajęli kościół i przekształcili go w prochownię. W 1811 roku Praust, podobnie jak inne kościoły, musiał przekazać całe złote i srebrne wyposażenie kościoła oraz ołtarza gdańskiemu senatowi, aby sprostać żądaniom finansowym Francuzów i gubernatora Rappa. Kościół przeszedł remonty w 1831 i 1936 roku.
Już około 1600 roku, a być może zaraz po utworzeniu parafii protestanckiej w Praust, sąsiednie wsie Zipplau i Rostau zostały włączone do tej parafii. W 1602 roku mieszkańcy tych wsi oraz Praust zwrócili się do rady miejskiej Gdańska z petycją, aby nie mianowała Tobiasa Rühliusa na pastora, ponieważ był kalwinem i został wydalony z Marienburga. W 1603 roku trzy wsie wspólnie opłaciły nowo mianowanego organistę Johanna Barentinusa.
30 lipca 1624 roku pastor Martin Lilie wraz ze starszyzną kościelną ustanowił porządek kościelny i kaznodziejski dla parafii Praust, obowiązujący także w przyłączonych wsiach. W 1634 roku rada miejska wprowadziła wspólny regulamin szkolny dla trzech wsi, a 1 sierpnia 1637 roku Zipplau i Rostau zawarły porozumienie z pastorem Praust Lilie, zobowiązując się płacić pastorowi taką samą dziesięcinę jak chłopi z Praust: jeden buszel żyta i jeden buszel owsa rocznie z każdego domu gruntowego. Ogrodnicy i rzemieślnicy płacili od 1 do 15 groszy, w zależności od posiadanych środków. Umowa ta utrwaliła wcześniejsze zjednoczenie wsi z parafią Praust. W 1808 roku postanowiono, że jeden z trzech kościelnych będzie mianowany rotacyjnie z Zipplau i Rostau.
Współcześnie ordynacje kościelne z 1736 i 1786 roku określiły dochody proboszcza i organisty oraz regulowały korzystanie z majątku kościelnego. Organista nie otrzymywał wcześniej dziesięciny w naturze od trzech wsi, wynajmując jedynie dom kościelny w Praust za 50 florenów.
Organista kościelny był uwzględniony w ordynacjach kościelnych. Od 1736 roku otrzymywał 15 florenów rocznie z kasy kościelnej, a od 1786 roku 30 florenów. Około 1800 roku jego wynagrodzenie wzrosło do 225 florenów za grę na organach i inne obowiązki kościelne. W 1840 roku kasa kościelna wypłaciła mu 86,29 Reichstalarów za wynagrodzenie, strojenie organów, brak budynku kościelnego, ogrzewanie zakrystii i inne obowiązki. Parafia dołożyła dodatkowo 15 Reichstalarów. Organista korzystał również z dochodów w naturze, takich jak wykup dziesięciny mięsnej, pieniądze świąteczne, warzywa i opłaty za stuły.
Podczas pruskiego spisu gruntów w 1793 roku ustalono, że proboszcz z Praust miał prawo do użytkowania 4 wolnych skór ziemi, co wynikało już z karty lokacyjnej Zakonu Krzyżackiego z 1367 roku. Dodatkowo proboszcz dysponował 19 morgami łąk. Szacowano, że jego roczne dochody wynosiły 900-1000 florenów, pochodzące z dzierżawy ziemi i łąk, dziesięciny od rolników (Praust - 77 łanów, Rostau i Zipplau - po 20 łanów), opłat za stuły, konfirmację, bezpłatnego zakwaterowania, drewna i ogrzewania.
Kościół posiadał własny majątek. Około 1800 roku i wcześniej dysponował 1,5 wolnego łanu ziemi i 7 akrami łąk Kulm w dzielnicy Woynauschen. Posiadał również obligacje skarbu miasta (z 1682 roku) oraz kapitał na nieruchomościach w Praust, Hundertmark, Scharfenort i Zipplau. W 1801 roku wartość obligacji i papierów wartościowych wynosiła 25 000 florenów, hipoteki wiejskie około 17 000 florenów. Dochody z czynszów gruntowych wynosiły 370 florenów, z łąk 120 florenów, z domków na ziemi kościelnej 62 floreny, odsetki od obligacji 629 florenów, a odsetki od hipoteki 648 florenów. W domkach kościelnych mieszkali kowal, grabarz i dwóch dzwonników.
Dzięki tym środkom możliwe były remonty: kościół i plebania w 1794 roku, budowa altany w ogrodzie plebani w 1798 roku za 2036 florenów oraz nowego cmentarza w 1801 roku, którego koszt wyniósł 3903 floreny. Większość funduszy pochodziła z regularnych dochodów, składek i subwencji Rady Miasta Gdańska.
Księgi kościelne przetrwały konflikty wcześniejszych stuleci, choć zapisy zaczynają się dopiero od 1622 roku.
Kościół w Praust zachował się do dziś w obrębie murów z czasów Zakonu Krzyżackiego i jest jednym z najpiękniejszych zabytków architektury gdańskiej wsi. Nawa, z wysuniętą na zachód wieżą, posiada trzy sklepienia, a zakrystia od północy dwa. Mury otaczające kościół wzmocniono masywnymi przyporami, a solidna, nieco przysadzista wieża jest widoczna z daleka.
Wewnątrz kościoła znajduje się ambona pochodząca z 1578 roku, odbudowana i odnowiona w 1661 roku. Zachował się również wspaniały ołtarz figuralny z około 1500 roku.
Nowy budynek może zostać ponownie wstawiony. W ołtarzu znajduje się piękna, bogato zdobiona złoceniami drewniana rzeźba, która w trzech częściach przedstawia Mękę Pańską i może być zamknięta bocznymi panelami, również ozdobionymi obrazami Męki Pańskiej Syna Bożego. Jeden z tych obrazów nosi również datę 1578. Marmurowa chrzcielnica przed ołtarzem pochodzi z kościoła Zbawiciela w Gdańsku-Petershagen, który został zburzony w 1656 roku podczas rozbudowy fortyfikacji gdańskich i odbudowany w 1695 roku w innym miejscu, obecnym w obrębie bramy. Chrzcielnica została sprowadzona do Praust w 1660 roku. Na ambonie również widnieje data 1578. Chrzcielnica została namalowana w 1623 roku. Cenne obrazy olejne, podarowane przez burmistrza Wzgórz Gdańskich, Cristiana Schrödera, pochodzą z 1681 roku. Organy kościelne zostały zbudowane w 1728 roku przez gdańskiego organmistrza Andreasa Hildebrandta, który zbudował również organy w sąsiednim kościele św. Albrechta. Na organach widnieje herb ówczesnego burmistrza Wzgórz Gdańskich, Johanna von Diesseldorfa. Stare organy z 1644 roku były nieczynne.
Najstarszy dzwon został odlany przez gdańskiego ludwisarza Michaela Wittwerta w XVI wieku. Dzwon ten uległ „zniszczeniu” w 1635 roku. Ojcowie Kościoła zlecili jego odbiór ludwisarzowi Matisowi Uhlowi w Gdańsku przy Bramie Dzwonów, przetopienie, odlanie w tym samym rozmiarze co stary dzwon i ponowne zamontowanie. Zapłacili 12 funtów za cetnara. [Rok, imiona i herby ojców Kościoła zostały, zgodnie z umową, wygrawerowane na krawędzi dzwonu.]
Pastorami kościoła w Praust byli:
1. Johannes Forchtesnicht, 1549-1558, urodzony w Prusach, wdowa po zmarłym parafianinie, uczęszczał do kościoła św. Katarzyny w Gdańsku, zmarł w 1559 roku. 1558 Hart.
2. Lux Heinz (Lufas Hinz), 1560-1572.
1. 3. Magister Henrich Ringk (Henricus Ringius), 14 października 1572-1588; urodzony w Kolonii, wyświęcony w kościele św. Katarzyny w Gdańsku w 1562 roku. Dwukrotnie żonaty: 2. Anna; dzieci z 1. córki: Sara i Zuzanna; z 2. córki: Teofil i Barbara; por. litery MR i numer 1578 na ambonie.
4. Dawid Ringk (Ringius), 1588-1595, syn poprzedniego, uczęszczał do kościoła Ducha Świętego w Gdańsku; zmarł 22 lipca 1607 roku w Gdańsku.
5. Johannes Hübner, 1595-1603; Adelheida; jego brat Michael Hübner, wójt w Praust.
6. Tobias Rühle (Ruelius), 1603-1621; wcześniej Marienburg i Groß-Lesewith w 1597 r. wygnany z Marienburga jako kalwinista; Arnswalde; ~ 1603 Elisabeth Pauli, córka pastora Adriana P. w kościele św. Piotra i Pawła w Gdańsku; jego szwagrami są Adrian i George Pauli w Gdańsku: piękna córka Dorothea - 1643 Matias Enfora).7. Martin Lilie (Martinus Lilius), 23 kwietnia 1621-1657, zm. 26 września; urodzony w 1592 w Gebhardsdorfie koło Falkenbergu na Śląsku (Falkomontanus Silesius), w 1622 roku rozstrzygnął spór z wdową Elisabeth po dzierżawcy. Wcześniej w Szkole św. Piotra w Gdańsku; w 1627 roku widziano go śpiewającego Szwedów. 1) Elisabeth Seheberg zmarła w 1627 roku; dzieci: Georg 1622, Maria 1624, Elisabeth 1626; 2) Barbara Goldschmidt, zmarła w 1653 roku; dzieci: Elisabeth (ok. 1642), Georg Rebehn; Barbara (następczyni ojca, patrz nr 8 tej listy, 1630); Anna (1631-1656), pastor Israel Aderbaum w Tiegen; Aleksander (1635). Lilie wniosła pozew o zniesławienie do sołtysa Praust, Paula Beneke (19).
8. Heinrich Königshaven, 1657-1671 + 20 maja, 12 maja 1623 w Jever, Fryzja Wschodnia; 1646 Pröbbernau, 1652 Kobbelgrube; ~ 1) 28 lipca 1648 Barbara Lilie, córka pastora Praust (patrz nr 7); 2) 1658 Christina Stegemann, córka zmarłego pastora Gottfrieda Stegemanna w Kobbelgrube; troje dzieci z pierwszego małżeństwa: Martin, Barbara, Anna; z drugiego małżeństwa: Regina (ur. 1659); Marta (ur. 1660); Henricus (ur. 1663); Gottfried (ur. 1665); Benjamin (ur. 1667); Nathanael, 1670. 4 listopada 1670 r. jego córka Barbara poślubiła pastora Andreasa Eisenberga w Rambeltsch.
9. Cristof Pambius, 1671-1679, zmarł 30 sierpnia; Marienwerder; 1670 Müggenbahl; - Anna Dorothea Bolner, córka księcia Gottfrieda Bolnera; syn Cristof, 1673.
10. Johannes Falk, 30 października 1679-1682; urodzony w 1652 r.; uczęszczał do kościoła św. Katarzyny w Gdańsku 30 lipca 1680 r. Anna Regina, córka zmarłego Cafpara Tehina, zmarła 8 grudnia 1729 r.; w Gdańsku; córka Maria Regina, 1681.
11. Gottfried König, 16. 12. 1682-1703 + 13. 1.5 1653 w Gdańsku; † prawie ślepy; W 1687 roku wniósł skargę do rady gdańskiej na pastora Petera Malachiusa w Langenau, który usiłował nawrócić mieszkańców Zipplauz i został za to skazany na śmierć.
12. Sigismund Lange, 1703-1709; uczęszczał do kościoła św. Trójcy w Gdańsku; zmarł 16 kwietnia 1711 r.
13. Magister Mathias Damiz, 18 czerwca 1709-1734; zmarł 24 października 1735 r. w Praust, Löthen 31 marca 1671 r.; w 1703 roku rektor Szkoły św. Jana w Gdańsku; żonaty z Johanną Dorotheą Schüh z Lipska, zmarł 25 września 1714 roku w Praust; miał czworo rodzeństwa w Löthen i nie miał dzieci.
14. Johann Ernst Horn, 1734-1773; zmarł 7 lipca 1693; 23 maja 1693 w Gdańsku; 8 marca 1735 Esther Stannid, córka Johanna St. w Gdańsku; syn Johann Ernst (11 października 1736).
15. Cristian (również Cristos), Zohann Tannenberg, 1 sierpnia 1773-1780 + 30 czerwca; 24 lutego 1723 w Döbern koło Prowincji-Holandia, Prusy Wschodnie, 1748 Sperlingsdorf, 1751 Gischkau; ~1) 25 stycznia 1752 w Gdańsku Florentina Concordia Herlih, córka mieszczanina iKim Nathanael Herlih; 2) ok. 1667 Anna Jakoba Fichtel z Gdańska, wdowa po Ephraimie Krause, kaznodziei w Ohren; zm. 5 marca 1778; jego córka Florentina Lovisa 1752, 1779 Johann Daniel Sandhoff z Gdańska #5). Jego rodzice: Johann Georg T. i Maria Dorothea Sandhoff.
16. Samuel Friedrich Unselt, 1780-1786; urodzony 17 lutego 1742 w Gdańsku; udał się do Güttland, zm. 1 maja 1790; rodzice: Johann David Unselt i Susanna Glagau; poślubił 12 listopada 1772 Charlotte Dorotheę Setau z Gdańska, zm. 1819; Unselt był rektorem Szkoły Mariackiej w Gdańsku przed Praustem 20).
17. Immanuel Constantin Fahr, 17 kwietnia 1786-1796; uczęszczał do kościoła św. Barbary w Gdańsku; 20 maja 1756 w Gdańsku, zmarł w 1807 w Gdańsku; ochrzczony 29 maja 1786 jako Elisabeth Benkmann, jedyna córka starszego sędziego Petera B. w Gdańsku; oboje sporządzili testament 14 czerwca 1786; dzieci: Florentine (1787); Immanuel (1793); Fahr udzielił hipoteki w wysokości 3000 fl. na zajeździe Gottfrieda Schulza w Guteverberge w 1789 roku (27).
18. Johann Heinrich Meller; 1796-1807, zmarł 16 sierpnia; został pierwszym inspektorem i superintendentem Wzgórz Gdańskich w 1803 roku; Müggenhabl. (1777) 26 lutego 1747 w Gdańsku; Concordia Renata Behmeyer (zm. 1783).
19. Johann Gottlieb Arndt; 1808-1833; wakat w latach 1807-1808, tymczasowe zastępstwa; 20 czerwca 1764 w Gdańsku, zm. 19 lutego 1833 w Praust; 1797 Miggenhahl. Rodzice: Daniel A., kupiec gdański, i Anna Rosenkrans; ochrzczony w 1799 roku wraz z Ludowiką Milenh; 1831 epidemia cholery w Praust i okolicach.
20. Carl Edmund Robert Alberti; 1833-1837; 12 lipca 1801 w Gdańsku; wcześniej w kościele Mariackim w Gdańsku, udał się do katedry w Mariemverder.
... 21 sierpnia, Samuel Gotthilf Meller; 14. 1. 1838-1875 + 13. 8.; 5.8.1802 w Praust. Rodzice: Erdmann Meller, organista w Praust, † 26. 837, i Regina Elisa Schöbel ze Straschin; dawniej archidiakon katedry w Marienwerder; [od 1856 superintendent diecezji Praust z parafiami kościelnymi Praust, Müggenhahl, Ohra, Wonneberg, Löblau, Gischlau, Rambeltsch, Sobbowitz, Dirschau, Mariensee i Rheinfeld; Jego córka Antonie poślubiła pastora Alberta Wilhelma Gränsa w Heli 10. 8. 1875 r., który w 1874 r. był wikariuszem w Praust.
22. Dr Ernst Ludwig Scheffler; 30 kwietnia 1876 r., 30 września 1882 r., emeryt. Od 1845 r. kaznodzieja w kościele św. Trójcy w Gdańsku; zmarł 4 września 1885 r. w Gdańsku.
23. Dr Hermann August Claaß; 1 października 1882 r., 1912 r.; 9 września 1847 r. w Malborku; od 1867 r. studiował w Królewcu; nauczyciel w szkole św. Jana w Gdańsku w 1871 r.; superintendent kościoła wysokiego w 1895 r.; radny konfesjonału i radny górski w 1911 r.; emeryt w 1912 r. doktor honoris causa w 1920 r.; mieszkał w Gdańsku.
24. Hans Kubert, 10 listopada 1912 r., 1 stycznia 1912 r. 10. Emerytowany od 1933 r. Urodzony 8 czerwca 1863 r. w Neidenburgu w Prusach Wschodnich; zmarł w listopadzie 1935 r. w Gdańsku. Nadinspektor Wyższego Sądu Krajowego i radca konfidencjonalny.
25. Alfred Schmidt, od 1 grudnia 1933 r. Urodzony 21 października 1903 r. w Ohrze, wcześniej trzy lata w Liegenort.Organistami, którzy pełnili również funkcję nauczycieli w kościele w Praust, byli:
1. Heinrich Wesker, w latach 1567-1602, zmarł w 1604 roku. Przeszedł na emeryturę z niewielką pensją i bezpłatnym zakwaterowaniem w Praust; upamiętnia go nagrobek w kościele.
2. Jakobus Gutschmidt, w latach 1602-1603, udał się do Petershagen, aby doskonalić swoje umiejętności. Uczony I. G."
3. 30 sierpnia 1603 roku Johann Barentinus został mianowany organistą, nauczycielem i kościelnym za 30 marek (10 marek z każdej wsi plus opłaty za winnice).
4. Johannes Hosemann, 1612-1615+
5. Paulus Rose, 1615-1625; w 1619 roku musiał płacić burmistrzowi Praust kwartalną opłatę; w 1623 roku uzyskał pozwolenie na destylację brandy.
6. Leopold Schmid, 1625-1627; poślubił Elisabeth Medel 20 maja 1625 roku.
7. Paul Rose, 1628-1635.
8. Salomon Skönig, 1635-1638, z Mewe, gdzie stracił wszystko na rzecz Szwedów; potajemnie wyjechał.
9. David Boy, 1639-1640, ze Stargardu).
10. Jakob Franz Lochner, 1640-1657+; ~ 1) Emerentia; 2) Jadwiga; w 1647 roku skarży się na działalność altowiolistów z miasta i Bönhafenu w swojej parafii, gdzie tylko on miał prawo grać. 34).
11. Zoft Plachner, 1657+.
12. Jeremias Harder, 1658-1677, + 9 stycznia; ~ 1) Anna Christine Stegmann;
2) Kordula Zachariasz z Gdańska; synowie: Jeremiasz i Gottfried; wdowa po nim Kordula wyszła za mąż za Johanna Michlke w 1678 roku.
13. Martin Galyn, 1678-1692; Anna Lang.
14. Gabriel Lorenz, 1703 +
15. Abraham Selph, 1705.
16. Johann Bluhm (1707 i 1709).
17. Andreas Ritsch (1710-1726 +); skarży się, ponieważ jest jedynym organistą na Wzgórzach Gdańskich bez ziemi i bułki; otrzymuje dożywotni folwark kościelny za czynsz w wysokości 50 florenów.
18. Johann Friedrich Rhode (1725-1747 +); Elisabeth Müller.
19. Gottfried Emanuel Rhode (1748-1774 +); następca po ojcu; - Concordia Constantia Olschewski; ma syna Karla Gottlieba; którego opiekunem jest Johann Gottlieb Rhode, chirurg z tego miasta).
20. Arnd Gottfried Frost (1774-1785 +); ~ 1774 Catarina Elisabeth Rhode, córka organista Rhode pod numerem 19; jest synem sąsiada z Schönrobr.
21. Andreas Nitsch, 1785, syn Nitscha (nr 1787).22. Erdmann Meller, 1785-1837, zmarł 26 sierpnia; 1) 25 października 1785 r. Catarina Elisabeth Rhode, wdowa po Frost (patrz nr 20); 2) 14 lipca 1793 r. Elisabeth Schäbel z młyna Straschin. Meller zmarł na cholerę, po 52 latach urzędowania i służby w Proust; jego syn August Gotthilf Meller był pastorem w Proust w latach 1838-1875 (38).
Jego następcami byli Adolf Wilhelm Meynas w 1839 roku, August Christian Witte w 1847 roku, Ludwig Karth w 1854 roku, Ludwig Seluth w 1857 roku, Johann Hermann Eggert w 1858 roku, Julius Fischer w 1863 roku, Peter Eggert (zm. 1882 w Proust), następnie Modersizki, Harnisch, a od 1930 roku rektor Paul Mattern. Oprócz szkoły parafialnej w organistowskiej rezydencji, we wsi znajdują się dwie inne szkoły, obie założone później.
Kościół, zwrócony tyłem do strumienia Rabaune, został gruntownie odnowiony w 1936 roku; w szczególności konieczna była odbudowa wieży. Przed kościołem, który nadal otoczony jest grobami, znajduje się piękna podwójna brama z łukiem, pozostała po dawnym murze cmentarnym. Widnieje na nim inskrypcja zawierająca fragment Psalmu 39. Po obu stronach zwisają końce łańcuchów, będące pozostałością dawnego pręgierza. Dalej rozciąga się nowy mur cmentarny, wzniesiony w 1905 roku, który otacza cały teren kościoła. Po prawej stronie kościoła stoi organista, zbudowany w 1764 roku, wraz ze szkołą parafialną i domem Glödnera; po lewej stronie znajdują się dom zakrystiana i kostnica.
Zakrystia przylega do północnej strony. Po obu stronach, północnej i południowej, znajduje się mała nawa boczna. Kościół otrzymał oświetlenie elektryczne i ogrzewanie w 1930 roku. Piękny gotycki ostrołukowy łuk jest podzielony na dwie części, ponieważ tylna część kościoła, przylegająca do prezbiterium, ma niższy łuk.
Posadzka jest częściowo pokryta masywnymi nagrobkami z XVII i XVIII wieku; niektóre z nich noszą herby. Ławki są oznaczone znakami folwarcznymi. Po lewej stronie ołtarza wiszą obrazy przedstawiające Dziesięć Przykazań, najwyraźniej stare i cenne. Po lewej stronie nawy, pallbearer niesie tablicę pamiątkową poświęconą parafianom poległym w I wojnie światowej. Jedynie małe, częściowo witrażowe okna rozświetlają nastrojowe, ciepłe światło w kościele, którego ściany zdobią nie tylko obrazy, ale także oprawione w ramy, filcowe tablice pamiątkowe zmarłych rolników.
Od 1933 roku wieża ma nowy zegar z dużą tarczą po obu stronach. W 1927 roku otrzymał również nowy dzwon z brązu o wadze 24 cetnarów, wykonany przez Stocznię Gdańską, jako zamiennik starego dzwonu z 1635 roku, który został przelany w 1715 roku i poświęcony w I wojnie światowej w 1917 roku. Widnieje na nim odpowiedni napis: Laudate. Środkowy dzwon pochodzi z 1715 roku i również nie został odlany. Najmniejszy dzwon, bez daty, jest prawdopodobnie najstarszy.
Plebania, położona naprzeciwko kościoła po drugiej stronie ulicy, stoi, jak wskazuje napis na szczycie, od 1755 roku. Niedaleko znajduje się centrum społeczności, zbudowane w 1936 roku, którego pomysłodawcą był pastor Schmidt.
Dziś protestanccy mieszkańcy Praust, St. Albrecht, Wovanow, Ruffoschin, Rosenberg, Langenan, Zipplau i Rostau należą do parafii.
Dziękuję, że mnie odwiedziłeś! 😊
Jeśli masz zdjęcia, ciekawostki lub wspomnienia związane z historią naszej okolicy, napisz do mnie, każda opowieść jest cenna i inspiruje do dalszych poszukiwań.
Moje działania prowadzę pro publico bono, z pasji do historii i dzielenia się nią z innymi. Największą radość daje mi bezpośredni kontakt, wspólna kawa lub herbata i rozmowa o dawnych czasach.
Jeśli chcesz wesprzeć moją pracę, możesz to zrobić, „stawiając wirtualnie kawę”:
☕ https://buycoffee.to/praust ☕
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz