Jednostka bojowa WEISS (niem. Gefechtsverband Weiss)
Na samym początku chciałbym serdecznie podziękować Stevenowi Coatesowi, autorowi książki o helikopterach III Rzeszy, za udostępnienie cennych materiałów z Praust oraz Piotrowi Wójcikowi za nieocenioną pomoc w tłumaczeniach. W niniejszym wpisie przybliżę wybrane modyfikacje i innowacje, które znalazły zastosowanie w jednostce Weiss z Praust, starając się połączyć szczegółowość techniczną z przystępnym opisem dla pasjonatów lotnictwa i historii.
Jednostka powstała w 1942 roku, jednak w tym przypadku interesuje nas przede wszystkim okres jej funkcjonowania w 1945 roku, kiedy stacjonowała w Praust (Pruszcz). W końcowej fazie II wojny światowej podlegała północnemu systemowi obrony powietrznej Luftflotte 6.
Pobyt jednostki w Praust był bardzo krótki – podobnie jak szybko została tu skierowana, tak samo szybko opuściła naszą miejscowość, co miało związek z dynamicznie zmieniającą się sytuacją na froncie wschodnim i zbliżaniem się Armii Czerwonej. W tym czasie lotnisko w Praust pełniło głównie funkcję zaplecza operacyjnego i ewakuacyjnego dla jednostek Luftwaffe wycofujących się z Prus Zachodnich.
Najprawdopodobniej była to struktura Stab/Jagdfliegerführer Westpreußen, bezpośrednio podporządkowana II. Fliegerkorps, działająca w warunkach narastającego chaosu organizacyjnego i niedoborów sprzętowych charakterystycznych dla końcówki wojny.
"Gefechtsverband Weiß"
Prezentowane dokumenty to rzadki dowód na to, jak kluczową rolę w systemie obrony Wybrzeża pełnił Fliegerhorst Praust. Dokument datowany na 4 marca 1945 roku to nic innego jak akt założycielski nowej grupy bojowej.
Najważniejsze fakty z dokumentów:
Powołanie jednostki: Z dniem 3 marca 1945 r. został sformowany Gefechtsverband Weiß (Związek Bojowy Weiß).
Dowództwo: Zgodnie z przewidywaniami, na jego czele stanął Oberst Weiß (pułkownik Weiß), który otrzymał uprawnienia dowódcy brygady.
Kwatera Główna: Na stanowisko dowodzenia wyznaczono bezpośrednio Fliegerhorst Praust (Lotnisko Pruszcz). To tutaj zapadały najważniejsze decyzje dotyczące wsparcia z powietrza dla 2. Armii (AOK 2).
Struktura rozpoznawcza: W Pruszczu stacjonował trzon sił rozpoznawczych: Stab NAG 4 wraz z jednostkami 1./NAG 4 oraz 11./NAG 12. Zadaniem tych maszyn było monitorowanie ruchów wojsk sowieckich napierających na Gdańsk.
Inne bazy: Dokument potwierdza przegrupowanie pozostałych sił: Stab JG 51 (słynny pułk myśliwski „Mölders”) został skierowany do Danzig-Langfuhr (Gdańsk-Wrzeszcz), a inne pododdziały do Hexengrund (Babie Doły) oraz Rahmel (Rumia).
Zadania bojowe: Ostatni bastion
Z dokumentów wynika, że jednostka Weiß miała niezwykle trudną misję:
Bezpośrednie wsparcie 2. Armii w walkach obronnych.
Ochrona konwojów morskich i wsparcie okrętów wojennych w Zatoce Gdańskiej.
Utrzymanie łączności i kierowanie ruchem powietrznym w warunkach niemal całkowitego okrążenia.
-
Stab / NAGr. 4 – Praust
-
1. Staffel / NAGr. 4 – Praust
-
Nahaufklärungsstaffel 11./12 – Praust
-
Stab / Jagdgeschwader 51 (JG 51) – Danzig-Langfuhr
-
I. Gruppe / JG 51 – Danzig-Langfuhr
-
IV. Gruppe / JG 51 – Danzig-Langfuhr
Jednostki te wchodziły w skład niemieckiego systemu obrony powietrznej Pomorza Gdańskiego w końcowej fazie II wojny światowej i operowały w warunkach gwałtownie pogarszającej się sytuacji militarnej. Lotnisko w Praust pełniło w tym okresie funkcję pomocniczej bazy operacyjnej i zaplecza dla działań rozpoznawczych oraz myśliwskich.
NaG 4/1 stacjonująca w Praust, ewakuowana następnie do Hexengrund, dysponowała na początku marca 1945 roku następującym parkiem maszynowym (stan przybliżony):
-
ok. 8 myśliwców Bf 109 – używanych głównie do osłony i zadań rozpoznawczych w warunkach krytycznego braku paliwa,
-
1 Bf 108 „Taifun” – samolot łącznikowy i sztabowy,
-
1 Fi 156 „Storch” – wykorzystywany do krótkich lądowań, łączności i ewakuacji personelu,
-
4 Fw 189 „Uhu” – dwusilnikowe samoloty rozpoznania bliskiego, kluczowe dla zadań Nahaufklärung na froncie wschodnim.
Skład ten odzwierciedla improwizowany charakter jednostek Luftwaffe w końcowej fazie wojny oraz ograniczone możliwości operacyjne lotniska w Praust.
W artykule poświęconym „Drache” wykorzystano wiele niepublikowanych dotąd oraz zdobytych dokumentów archiwalnych, w tym księgę lotów załogi, meldunki operacyjne oraz oficjalne raporty meteorologiczne z dnia akcji ratunkowej. Pozwalają one precyzyjnie odtworzyć przebieg lotu, warunki atmosferyczne (zachmurzenie, widzialność, siłę i kierunek wiatru) oraz okoliczności samego lądowania – przeprowadzonego w trudnym terenie i przy ograniczonych możliwościach technicznych.
Zestawienie danych z dokumentów lotniczych z rzeczywistą sytuacją frontową potwierdza improwizowany, lecz wciąż zdyscyplinowany charakter działań Luftwaffe w marcu 1945 roku, a także rolę maszyn łącznikowo-ratunkowych w funkcjonowaniu jednostek stacjonujących w rejonie Praust i później Hexengrund.
Adolf Hitler wydał rozkaz sprowadzenia z Grudziądza jeńców wojennych, najprawdopodobniej oficerów, którzy wcześniej utworzyli Komitet Wolne Niemcy. W związku z tym w rejonie Praust realizowano tajne przeloty, w tym przyloty śmigłowca i loty specjalne „bocianów” (samolotów transportowych). Loty odbywały się najczęściej w nocy między 27 lutego a 1 marca, na trasie Pruszcz – Grudziądz – Pruszcz.
Każdy z lotów był wyjątkowo trudny – starty i lądowania sprawiały poważne problemy, część maszyn spadła i nie została odzyskana. Pasażerami byli zarówno jeńcy, jak i wojskowy lekarz-chirurg, który miał zapewnić opiekę medyczną podczas transportu. W ostatniej części raportu wspomniano o planowanych kolejnych nocnych próbach między 3 a 4 marca, mających na celu przewiezienie następnej grupy więźniów.
Marek Kochanowski, nieżyjący już dyrektor dawnego Aeroklubu Gdańskiego, pod koniec swoich zmagań ze zdrowiem przesłał nam niezwykłe zdjęcia związane z historią AG. Były one dla nas prawdziwą sensacją.
Pochodzą od mieszkańca Kochstedt i zostały udostępnione przez pana Marka, autora książki o historii Aeroklubu Gdańskiego.
Oto kilka z tych wyjątkowych fotografii:
Jednostka wojskowa WEISS, Pruszcz
Płk Weiss jako dowodzący jednostki wojskowej ma podjąć wszelkie środki do terminowego zniszczenia wszystkich pasów startowych jak również unieszkodliwić całe techniczne wyposażenie. Komendantów lotniska należy uczynić odpowiedzialnych, że podejmą i przeprowadzą odpowiednie środki, a w przypadku zagrożenia obiektu wpadnięciem w ręce wroga, przeprowadzić w połączeniu z miejscowym wojskiem.Zasadniczo przed zniszczeniem pasów startowych nawiązać porozumienie z AOK.21)
Przed przeprowadzeniem zniszczeń nawiązać zasadniczo porozumienie z AOK i miejscowymi jednostkami.2) Gruntownie zniszczyć pasy startowe. Umożliwić start samolotom będącym w naprawie lub mogącym latać
3) Maszyny, które z różnych przyczyn muszą zostać , zniszczyć.
4) Nie niszczyć noclegowni i hal lotniskowych. Sparaliżować działanie aparatury technicznej poprzez wyjęcie części.Działanie to opóźnić tak długo jak możliwe, by otrzymać je funkcjonalnymi
Rozkaz zniszczenia lotniska z marca 1945 roku
Prezentowany dokument to dramatyczne świadectwo ostatnich dni niemieckiej obecności w Pruszczu Gdańskim. Datowany na 8 marca 1945 roku – czyli zaledwie dwa tygodnie przed zajęciem miasta przez Armię Czerwoną, dalekopis ten nie pozostawia złudzeń co do losu lokalnej infrastruktury.
Fragment zestawienia dyslokacji jednostek Luftwaffe podlegających pod Gefechtsverband Weiß (Związek Bojowy Weiß) w marcu 1945 roku. Pokazuje on strukturę sił lotniczych współpracujących z 2. Armią (AOK 2) w rejonie Zatoki Gdańskiej i Pomorza.
Oto szczegółowy opis jednostek po przegrupowaniu na podstawie dokumentu:
25.) Gefechtsverband Weiß
Jednostka ta operowała w ścisłym porozumieniu z AOK 2 (2. Armia), a jej głównym punktem dowodzenia był Danzig-Langfuhr (Gdańsk-Wrzeszcz).
Podległe jednostki i ich lokalizacje:
| Jednostka | Komponenty | Lokalizacja (Miejsce stacjonowania) |
| a) N.A.G. 4 (Grupa bliskiego rozpoznania) | Sztab N.A.G. 4, 1./N.A.G. 4, 11./12 | Hexengrund (Babie Doły / Gdynia) |
| b) Fi 156-Kdo. III (Klucz samolotów łącznikowych Fieseler Storch) | Dowództwo III | Lauenburg (Lębork) |
| c) J.G. 51 (Pułk Myśliwski "Mölders") | I./J.G. 51 oraz IV./J.G. 51 | Danzig-Langfuhr (Gdańsk-Wrzeszcz) oraz Rahmel (Rumia) |
Kluczowe wnioski historyczne:
Obrona Trójmiasta: Rozmieszczenie jednostek w Wrzeszczu, Rumi i Babich Dołach (Hexengrund) wskazuje na koncentrację sił Luftwaffe wokół kluczowego węzła obronnego Gdynia-Gdańsk.
Rozpoznanie nad frontem: Obecność jednostki rozpoznawczej N.A.G. 4 w Babich Dołach sugeruje, że lotnisko to pełniło wtedy kluczową rolę w monitorowaniu ruchów wojsk radzieckich nacierających na Gdynię.
Myśliwce w gotowości: Stacjonowanie elitarnych jednostek z J.G. 51 w Rumi i Wrzeszczu miało na celu zapewnienie osłony powietrznej nad wycofującymi się oddziałami niemieckimi oraz portami, które były jedyną drogą ewakuacji.
Lębork (Lauenburg): Obecność "Bocianów" (Fi 156) w Lęborku sugeruje utrzymywanie łączności sztabowej z jednostkami znajdującymi się bardziej na zachód, zanim front odciął to miasto.
A tak wyglądał Danzig-Langfuhr po batalii z wojskami sowieckimi pod koniec marca 1945 (poniżej zdjęcia)
Lotnisko we Wrzeszczu, które jeszcze kilka tygodni wcześniej było bazą dla elitarnych myśliwców z J.G. 51 "Mölders", po zajęciu przez Armię Czerwoną przypominało cmentarzysko techniki. Na zdjęciach widać porozrywane kadłuby i spalone silniki maszyn, które nie zdołały odlecieć na Zachód przed zamknięciem pierścienia okrążenia.
To, co przetrwało sowieckie naloty i ostrzał artyleryjski, zostało ostatecznie zniszczone przez wycofujący się personel naziemny. Była to bezpośrednia realizacja rozkazów o „gruntownym niszczeniu instalacji i sprzętu”, które spływały do jednostek podległych Gefechtsverband Weiß w ostatnich dniach obrony Gdańska.
