Prangenau im Radaunetal
(Pręgowo Górne i Dolne w dolinie Raduni)
Nazewnictwo miejscowości Pręgowo na przestrzeni wieków ulegało licznym modyfikacjom, co może dziś powodować pewne niejasności. Dodatkowym utrudnieniem jest istnienie innej miejscowości o tej samej nazwie – Pręgowa w powiecie malborskim, znanego jako Pręgowo Żuławskie.
Historycznie wyróżniano dwie osady: Pręgowo Dolne (Niederprangenau) oraz Pręgowo Górne (Oberprangenau).
Pręgowo Dolne (Niederprangenau) występowało pod następującymi wariantami nazwy:
-
Prangenau (1323),
-
Niederprangnau (1789),
-
Niederprangenau (1820).
Początkowo była to samodzielna gmina wiejska, która w 1895 roku została przyłączona do gminy wiejskiej Prangenau. Od 1920 roku miejscowość należała do Kartuz (powiat ziemski) i obszaru Gdańskiej Wyżyny.
Pręgowo Górne (Oberprangenau) funkcjonowało pod nazwami:
-
Prangenau (1323),
-
Oberprangnau (1789),
-
Oberprangenau (1820).
Również Pręgowo Górne było początkowo samodzielną gminą wiejską, która w 1895 roku została połączona z Pręgowem Dolnym w jedną gminę wiejską Prangenau [1].
Pręgowo Dolne – obiekty i nazewnictwo
Z Pręgowem Dolnym związane były następujące obiekty i formy nazewnicze:
-
Popowken – miejsce mieszkalne (Wohnplatz, 1920),
-
Pręgowo Dolne – Prangenau,
-
Niederprangnau / Niederprangenau,
-
Nieder Prangenau,
-
Pręgowo Górne – Ober Prangenau.
Źródła historyczne
-
T. Hirsch, Geschichte des Karthauser Kreises, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, t. 6, 1882.
-
W. Heidn, Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit, Marburg/Lahn 1965.
-
W. Heidn, Die Geschichte des Kreises Karthaus (1466–1945), Hamburg 1972.
-
W. Brauer (red.), Der Kreis Karthaus. Ein westpreußisches Heimatbuch, Lübeck 1978.
Parafia pręgowska i kościół pw. Bożego Ciała
(perła pomorskiej architektury średniowiecznej, z odkrytymi gotyckimi freskami i kryptami)
Najważniejsze wydarzenia historyczne
-
IX–XI w. – na tzw. Górze Zamkowej funkcjonuje gród obronny, prawdopodobnie jeden z pierwszych ośrodków chrześcijaństwa na Pomorzu Gdańskim.
-
1308 – Zakon Najświętszej Marii Panny zajmuje Pomorze; Pręgowo przechodzi w jego ręce.
-
1323 – pierwsza pisemna wzmianka o kościele i wsi Pręgowo; data uznawana za początek samodzielnej parafii.
-
1396 – wielki mistrz Konrad von Jungingen przekazuje wieś gdańskiemu Zakonowi Sióstr Brygidek.
-
1593–1859 – kościół filialny Kościoła Mariackiego w Gdańsku
(w latach 1683–1818 związany z parafią Kaplicy Królewskiej). -
1739 – budowa wieży kościelnej.
-
1763 – Ewa z Piastowskich Trembecka zakłada Towarzystwo Opatrzności Bożej – ważny ośrodek polskości (działa do pocz. XX w.).
-
1772 – I rozbiór Polski; kasata zakonów i przejęcie ich majątku przez państwo pruskie.
-
1858 – powstaje Towarzystwo Trzeźwości przy kościele.
-
1920 – uruchomienie linii kolejowej.
-
1925 – powstaje Diecezja Gdańska; parafia w Pręgowie wchodzi w jej granice.
-
1927–1928 – posługę duszpasterską pełni Carl Maria Splett (od 1938 r. biskup gdański).
-
1945, styczeń – przez okolice przechodzi „marsz śmierci” więźniów KL Stutthof.
-
1945, marzec – walki o Pręgowo; kościół zostaje częściowo uszkodzony.
-
1958 – proboszczem zostaje ks. Henryk Bukowski.
-
1965 – konsekracja dzwonu św. Wojciecha.
-
1972 – wydzielenie parafii w Jodłownie (Czapielsk i Jodłowno).
-
1982–1987 – ks. H. Bukowski prowadzi budowę kościoła św. Floriana w Kolbudach.
-
1997 – śmierć ks. Henryka Bukowskiego; proboszczem zostaje ks. Marian Szymichowski.
-
2001 – w Żuławie powstaje nowa parafia; kaplica przechodzi wcześniej do parafii w Straszynie.
Uwaga historyczna
Kościół w Pręgowie był wzmiankowany już w 1323 roku, za panowania Zakonu Krzyżackiego, i najprawdopodobniej został wzniesiony z jego inicjatywy.
Początkowo parafia pręgowska była samodzielna, jednak już od 1396 roku – kiedy wieś wraz z kościołem została przekazana Zakonowi Brygidek w Gdańsku – znalazła się pod patronatem gdańskich Brygidek, które posiadały prawo ustanawiania proboszczów. Kościół pod wezwaniem Bożego Ciała pochodzi prawdopodobnie z początku XIV wieku. Cały jego zrąb wzniesiono z nieociosanego kamienia, natomiast szczyty oraz obramienia okien wykonano z cegły.
Wieża kościoła powstała około 1739 roku. Zbudowana została w technice muru pruskiego, a jej ostro zakończony hełm pokryto cynkiem. W 1593 roku kościół stał się filią gdańskiego kościoła Najświętszej Marii Panny. W latach 1683–1818 związany był z parafią Kaplicy Królewskiej w Gdańsku, do której ponownie należał aż do 1859 roku.
Parafia pręgowska należała do wiejskiego dekanatu gdańskiego. W 1867 roku liczyła 4139 wiernych, a w 1886 roku już 4962 osoby. Pod koniec XIX wieku w jej skład wchodziły miejscowości: Pręgowo Dolne i Górne, Ostróżki, Babidół, Nowiny, Popówka, Kolbudy Dolne i Górne, Podwidlino, Łapino wraz z papiernią, Buschkrug, Wielino, Buszkowy Dolne i Górne, Bielkowo, Bielkówko, Ziegelscheune, Nicponie, Schlangenberg, Lisewo, Krymki, Warcz, Johannesthal, Malęcin, Domachowo, Fuchsberg, Kleszczewo, Pulvermühle, Fichtenkrug, Czerniewo, Czerniewko, Zaskoczyno, Goszyno, Żuława, Żuławka, Lublewo oraz Bąkowo.
Przy parafii funkcjonowały dwa kościoły filialne: w Czapielsku oraz w Groß Saalau. Do kościoła filialnego w Czapielsku należały: Czapielsk Wielki i Mały, Marszewo, kolonia Marszewo, Marszewska Góra, Ząbrcz Dolny i Górny, Dolna i Górna Huta, Majdany, Kroenke, Nowy Dwór, Weismist, Pomlewskie Zarośla, Stęgwałd oraz Nowa Karczma. Ponadto do parafii pręgowskiej należała publiczna kaplica św. Krzysztofa w Żuławie.
Przy kościele w Pręgowie działały dwa bractwa: Opatrzności Bożej (od 1763 roku) oraz Trzeźwości (od 1858 roku). Do majątku kościoła zaliczano gospodę, teren młyna oraz dobra parafialne Popówka. Gospoda parafialna znajdowała się bezpośrednio obok kościoła i prawdopodobnie istniała jeszcze w 1923 roku.
Młyn, napędzany dwoma kołami wodnymi, spłonął w 1851 roku i został odbudowany w 1853 roku. Po wybudowaniu wodociągu w 1869 roku strumień, który zasilał młyn, wyschł. W tym samym roku magistrat został zmuszony do odsprzedania parceli młyńskiej kościołowi, który był jej pierwotnym właścicielem.
Dobra parafialne Popówka stanowiły początkowo głównie las sosnowo-bukowo-dębowy, natomiast grunty orne zajmowały znacznie mniejszą powierzchnię. W 1853 roku las został wycięty, a cały obszar przekształcono w ziemię uprawną.
Do dóbr kościelnych należała również góra Schlossberg.
Wśród znanych duchownych posługujących w Pręgowie wymienić należy:
-
1583 r. – proboszcz Mikołaj Koss, wikariusz Ambroży Kaczkowski;
-
1686 r. – dziekan i proboszcz gdański Jerzy Ridel, wikariusz Franciszek Markiewicz;
-
1710 r. – kanonik włocławski i dziekan gdański Szczepan Janowicz;
-
1818–1855 – proboszcz Stanisław Rosolkiewicz, pełniący jednocześnie funkcję proboszcza Kaplicy Królewskiej w Gdańsku;
-
1848 r. – lokalny wikariusz Karol Kunert;
-
1860 r. – wikariusz August Folleher;
-
od 1884 r. – administrator kościoła Johann Szopieraj;
-
1884–1915 – proboszcz Johann Howald.
Od 1896 roku proboszczowi pomagało wielu wikariuszy, kolejno: Piechowski, Kupczyński, Bukowski, Jezierski, Świeczowski, Herbst, Hundinser oraz Laudmann.
Od 1915 roku proboszczem parafii pręgowskiej był Brunon Lemke, autor „Kroniki Pręgowa w dolinie Raduni”, napisanej z okazji 600-lecia istnienia wsi i kościoła.
W 1922 roku przy kościele powstała misja, prowadzona przez trzech ojców franciszkanów z Olsztyna.
Od 1922 roku do kościoła doprowadzono elektryczność.
Świątynię dotknęły trzy nieszczęśliwe zdarzenia. W 1875 oraz 1909 roku w kościół uderzył piorun, jednak nie spowodowało to poważniejszych zniszczeń. Natomiast w nocy z 10 na 11 lutego 1923 roku doszło do kradzieży – z kościoła zniknął kielich mszalny, krucyfiks z ołtarza głównego oraz wieczna lampka.
W 1923 roku w parafii działały następujące bractwa i stowarzyszenia: Bractwo Najświętszego Sakramentu Ołtarza, Katolickie Stowarzyszenie Robotników, Stowarzyszenie Matek, Stowarzyszenie Młodzieży, Apostolat Dzieci oraz Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezusowego.
Kościół usytuowany jest w centrum wsi, na niewielkim wzniesieniu, wśród drzew. Otacza go mur z kamieni polnych. Świątynia jest orientowana. Jej ściany wzniesiono z nieociosanych kamieni polnych, natomiast szczyty oraz obramienia otworów okiennych i drzwiowych wykonano z cegły.
Wieża kościoła powstała około 1739 roku.
Górna kondygnacja wieży ma konstrukcję drewnianą, jest szalowana deskami. Strop kościoła jest drewniany, płaski, belkowy, podbity listwami drewnianymi. Więźba dachowa również jest drewniana (niedostępna do oglądu). Dach nawy głównej jest dwuspadowy, dach wieży trójpołaciowy, natomiast dach zakrystii również dwuspadowy.
Pokrycie dachów zróżnicowane: nawa główna kryta dachówką karpiówką, zakrystia, kruchta oraz wieża – dachówką holenderką, zaś hełm wieży pokryty jest blachą ocynkowaną.
Posadzka w nawie głównej jest kamienna, miejscami murowana; w prezbiterium kamienno-ceglana, a w pozostałych częściach kościoła kamienna. Schody wewnętrzne prowadzące na chór są drewniane, zabiegowe, z prostą drewnianą balustradą. Schody na wieżę mają konstrukcję drabiniastą.
Otwory okienne osadzone są w uskokowych obramieniach, zamknięte ostrołukowo; podobnie wykonane są blendy okienne. Główny portal wejściowy, o ceglanym obramieniu, również zamknięty jest ostrołukiem. Drzwi wewnętrzne: do zakrystii – zamknięte odcinkiem łuku, do kruchty bocznej – ostrołukowe, w uskokowym obramieniu.
Kościół jest salowy, trzyosiowy, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, z niewydzielonym prezbiterium. Od strony północnej do prezbiterium przylega zakrystia, od południa – kruchta, natomiast od zachodu znajduje się wieża (w dolnej kondygnacji szerokości korpusu, z kruchtą w przyziemiu).
Bryła świątyni jest zwarta i masywna. Korpus opięty jest z zewnątrz szkarpami o jednym uskoku, przy zachodnich narożach wieży ustawionymi ukośnie. Korpus przykryty jest dachem dwuspadowym. Od południa znajduje się niewielka kruchta z dwuspadowym dachem i schodkowym szczytem, natomiast od północy – niska zakrystia ze schodkową ścianą szczytową. W elewacji zachodniej dominuje murowana wieża, nieco wyższa od korpusu, zwieńczona drewnianą, kwadratową nadbudową z około połowy XVIII wieku, zakończoną hełmem kopulasto-iglicowym.
Wnętrze kościoła jest jednoprzestrzenne. W części zachodniej znajduje się drewniany chór z XVIII wieku, wsparty na czterech słupach wzmocnionych mieczami. W prezbiterium zachowała się ostrołukowa wnęka, pozostałe ściany są gładkie i tynkowane.
Wyposażenie świątyni jest wyjątkowo cenne. Ołtarz główny, manierystyczny, pochodzi z lat 1630–1640, z uzupełnieniami z końca XIX wieku. W jego polu głównym znajduje się przedstawienie „Ostatniej Wieczerzy”, w zwieńczeniu – „Cudowne rozmnożenie chleba”, zaś antepedium jest rokokowe, z trzeciej ćwierci XVIII wieku.
Ołtarze boczne są barokowe, z końca XVII wieku. W lewym znajdują się gotyckie figury św. Doroty i św. Małgorzaty (ok. 1400 r.), w prawym – św. Wawrzyńca oraz niezidentyfikowanej zakonnicy.
Ponadto w kościele zachowały się: ambona neogotycka z 1856 r., barokowa chrzcielnica drewniana z XVIII wieku, granitowa kropielnica z połowy XIV wieku (w kruchcie), rokokowa ława w prezbiterium z trzeciej ćwierci XVIII wieku, zdobiona płaskorzeźbą z motywem Arki Noego, barokowe stalle z przełomu XVIII/XIX wieku, dwa barokowe konfesjonały z pierwszej połowy XVIII wieku oraz skromna barokowa szafka wisząca w zakrystii.
Z zabytków ruchomych przetrwały również feretrony: jeden z pierwszej połowy XVIII wieku z wizerunkami Trójcy Świętej i Cudownego rozmnożenia chleba, drugi z obrazem św. Tomasza z Akwinu (I ćw. XVII w.), a także obraz św. Rocha z końca XVIII wieku. Zachowały się także krucyfiksy: barokowy w tęczy (I poł. XVIII w.) oraz XIX-wieczny w blendzie elewacji wschodniej.
Nad wejściem do zakrystii umieszczony jest drewniany kartusz herbowy z końca XVIII wieku (strzemię pod kapeluszem biskupim z inicjałami DGEVAM). Do wyposażenia należą również: sześć lichtarzy barokowych, krzyż ołtarzowy z końca XVII wieku, późnobarokowy relikwiarz w formie krzyża (II poł. XVIII w.) oraz trzy ornaty barokowe i rokokowe.
Do zabytkowych obiektów przykościelnych zalicza się plebanię z pierwszej połowy XIX wieku (wnętrza przebudowywane w XX wieku, remont w 1959 r.). Budynek murowany z cegły, na podmurówce z kamieni polnych, otynkowany, parterowy z użytkowym poddaszem, podpiwniczony, z dobudówką od północnego wschodu. Elewacja frontowa jest pięcioosiowa, dach naczółkowy, kryty dachówką.
Przetrwała także figura przydrożna św. Jana Nepomucena – murowany obelisk z barokową rzeźbą kamienną z 1777 roku.
Współczesna dzwonnica ma konstrukcję stalową kratową, jednak zawieszone w niej dwa dzwony są zabytkowe: mniejszy – bez inskrypcji, większy – z gotycką inskrypcją z 1519 roku.
Do zespołu zabytkowego należą również: ogrodzenie kościoła i cmentarza przykościelnego (XVIII w.), układ alei cmentarza parafialnego (IV ćw. XIX w.), nagrobek z 1881 r., cmentarz poewangelicki (ogrodzenie z XVIII i II poł. XIX w.) oraz dwa budynki gospodarcze plebanii z lat 10.–20. XX wieku.
Ciekawostką jest mapa geognostyczno-agronomiczna z 1905 roku, ukazująca Prangenau w okresie, gdy wieś liczyła 615 mieszkańców – katolików i ewangelików (mennonici zamieszkiwali wówczas Pręgowo Żuławskie).
Podczas prac konserwatorskich w kościele odkryto średniowieczny fresk przedstawiający twarz Chrystusa z chusty św. Weroniki, dotąd niewidoczny z powodu obniżonego stropu wykonanego około sto lat wcześniej. Wcześniej, pod posadzką świątyni, odnaleziono dawne cmentarzysko, a podczas późniejszych prac osuszających mury natrafiono na trzy trumny ułożone jedna na drugiej.
Świątynia pręgowska, odkryte freski [5]
Obraz życia pręgowskiej wspólnoty i jej kościoła według protokołu wizytacyjnego biskupa Rozrażewskiego z 1583 roku (cz. 1)
Pręgowo, jak już wcześniej wspomniano, było wsią kościelną. Pierwotnie kościół, pochodzący z początku XIV wieku, funkcjonował jako samodzielna parafia. Z czasem został jednak włączony jako kościół filialny do katolickiej parafii gdańskiej (Kaplica Królewska). Pełną samodzielność parafialną świątynia pręgowska odzyskała dopiero w 1859 roku. Nosiła wezwanie Bożego Ciała.
Patronat nad kościołem sprawował początkowo król polski, a później pruska rejencja. Do parafii należało jedynie kilka gmin z powiatu kartuskiego; zasadnicza część jej obszaru związana była z Gdańską Wyżyną.
Według protokołu wizytacji z 1583 roku do Gdańskiej Wyżyny należały następujące miejscowości wraz z liczbą chłopów:
-
Bielkowo Wielkie – 42,
-
Bielkowo Małe – 30,
-
Goszyn – 16,
-
Żuława – 30,
-
Kleszczewo – 22,
-
Czerniewo – 20,
oraz folwarki: Zaskoczyn, Domachowo, Warcz i Lisewo. Ponadto do Pręgowa przynależały: Reksin, Ełganowo i Bysowa Chudomin.
Każdy chłop zobowiązany był do świadczenia na rzecz kościoła 1 szefla, względnie 1,5 szefla żyta, oraz tyleż owsa
(1 szefel = 9 garnców = 36 kwart chełmińskich = 64,08 litra – miara obowiązująca do 1714 roku).
Wspomniane folwarki płaciły po 20 groszy.
Z powiatu kartuskiego do parafii pręgowskiej należały miejscowości: Pręgowo, Buszkowy i Ostróżki.
W samym Pręgowie było 14 chłopów, którzy płacili po jednym szeflu żyta z każdej włóki.
Folwark Buszkowy Dolne uiszczał 20 groszy.
Natomiast Ostróżki winne były kościołowi 6 szefli żyta i 6 szefli owsa, jednak – jak zanotowano – w chwili wizytacji nie wywiązywały się z tego obowiązku od czterech lat.
Wyposażenie kościoła – kielichy, ornaty, mantyle, obrusy ołtarzowe, serwety oraz kandelabry – oceniono jako wystarczające, podobnie jak w innych świątyniach. Księgi liturgiczne znajdowały się w znośnym stanie, choć miejscami były uszkodzone.
Kościół otaczał mur z kamienia polnego, przy czym górne partie oraz obramienia okien wykonane były z cegły. Okna wymagały naprawy. Warto zaznaczyć, że wieża kościelna została w pełni ukończona dopiero w 1739 roku.
W bezpośrednim otoczeniu kościoła brakowało gruntów należących do parafii – jedynie niewielka łąka o powierzchni 6 mórg znajdowała się w pobliżu. Obok skromnej plebanii, określonej w protokole jako biedna, mieszkał wikary Ambroży Kaczkowski, który odprawiał nabożeństwa bez zgody biskupa oraz żył z konkubiną. Za to otrzymał upomnienie i nakaz oddalenia konkubiny w ciągu 14 dni, po czym został przeniesiony. W sąsiedztwie plebanii znajdował się także młyn, który w roku wizytacji wykonał 90 szefli przemiału.
Tuż przy ogrodzeniu cmentarza kościelnego funkcjonowała karczma. Wizytator, biskup Rozrażewski, ostro skrytykował w swoim sprawozdaniu proboszcza Mikołaja Kossa z Warmii, pełniącego od 1562 roku funkcję proboszcza w Kościele Mariackim w Gdańsku, zarzucając mu tolerowanie praktyki podawania napojów alkoholowych w karczmie w niedziele i święta, jeszcze przed zakończeniem nabożeństw, co – jak podkreślono – powodowało hałas i zakłócało sprawowanie liturgii.
Karczma, należąca do kościoła, według opinii wizytatora była miejscem odwiedzanym głównie przez ludzi niemoralnych i nicponiów.
Majątek przynosił kościołowi corocznie 15 marek czynszu. Z Czapielska kościołowi podarowano również majątek o powierzchni 12 włók, który do dziś jest znany jako Popówko.
Z powodu tego majątku wywiązał się konflikt między administracją kościelną a proboszczem, który nakazano, aby kościół zwracał dochody uzyskiwane z tego majątku. W przyszłości majątek miał należeć w równych częściach do obydwu stron. Nie wiadomo jednak, czy takie postępowanie było kiedykolwiek praktykowane.
Do końca wizytacji ekonom majątku twierdził, że majątek należy nie do kościoła, lecz do proboszcza, czyli urzędującego od 15 lat Mikołaja Kossa, który nigdy nie mieszkał w Pręgowie i w ciągu ostatnich trzech lat zjawił się w parafii zaledwie jeden raz, a w ciągu dwóch ostatnich lat wcale. Służbę liturgiczną pełnił za niego wspomniany wcześniej wikary Ambroży Kaczkowski, zamieszkały na plebanii z konkubiną.
Po wizytacji proboszcz został przeniesiony do innej parafii. Szlachta parafialna próbowała prowadzić z nim negocjacje, jednak proboszcz uporczywie nie stawiał się na umówione spotkania. W niektórych przypadkach planował nawet zburzenie karczmy, aby chronić autorytet kościoła. Tymczasem wikary był rozrzutny, a kościół pozostawał bez urzędującego proboszcza, co w tamtych czasach było poważnym problemem, zwłaszcza że niektóre wsie nie płaciły świadczeń, a innowiercy – jak zanotowano w protokole – uprawiali niecne wybryki.
Warto dodać, że wszyscy chłopi parafii byli katolikami, podczas gdy spośród pięciu szlachciców nie wszyscy wyznawali wiarę katolicką.
Protokół wizytacji z 1583 roku wymienia ponadto miejscowości należące do parafii pręgowskiej: Cegielnię, Babi Dół, Nowiny, Kolbudy Górne, Podfidlin i Łapino. Ewangelicy uczęszczali natomiast do kościoła w Lublewie.
Kolejne wizytacje parafii miały miejsce w 1584 i 1596 roku. Jeśli chodzi o dobro rycerskie Czapelsk, w czasie wizytacji należało ono do Wilhelma Bakowskiego. Miejscowy kościół był drewniany i utrzymany w dobrym stanie, z dobrym pokryciem dachu. Niestety, wizytator nie został wpuszczony do świątyni, ponieważ była już kościołem ewangelickim. Podobna sytuacja miała miejsce przy kolejnej wizytacji. W 1596 roku kościół w Czapelsku został wpisany do katalogu kościołów katolickich utraconych („Catalogus ecclesiarum recuperandarum”) [6].
W 1617 roku, wraz ze zmianą właściciela i sprzedażą majątku, kościół w Czapelsku powrócił w ręce katolików – przeszedł w posiadanie kolegium jezuickiego ze Starych Szkotów, stając się domem misyjnym dla Kaszub.
Na koniec kilka słów o wyposażeniu wnętrza kościoła pręgowskiego i jego otoczeniu. Wśród dzieł sztuki znajduje się obraz przedstawiający św. Rocha, któremu anioł przewiązuje ranę. W kościele znajdują się także dwie stare granitowe kropielnice. Ponadto świątynia posiada dwa dzwony: mniejszy – bez inskrypcji, oraz większy z inskrypcją:
"JESUS NASARENUS, EN kONICK DER JUDEN, HELP S. MARIA MADALENA ANNO 1519"
Przy kościele zachowały się także dwa kamienie nagrobne – jeden upamiętniający Adama Golyfiskiego (zm. 1635), dziekana i proboszcza w Gdańsku, przeniesionego do Pręgowa, oraz drugi – rodzinę Lindow (Linde).
W 1869 roku w Pręgowie wybudowano pierwsze ujęcie wody pitnej (głębinowej) dla Gdańska. Źródła znajdują się 115 m n.p.m., a woda nadal cechuje się wysoką jakością. Z Pręgowa do Oruni poprowadzono wodociąg o długości 14,5 km i średnicy 420 mm, a w Oruni znajduje się zbiornik wodny, z którego woda rozprowadzana jest do miasta. Urządzenie funkcjonuje do dziś.
Jednym z ciekawszych miejsc w Pręgowie jest Prywatne Muzeum Staroci Szczepana Czerwińskiego. W kolekcji zgromadzono kilka tysięcy eksponatów życia codziennego z okolicy: zdjęcia, maszyny rolnicze, topory, podkowy, młynki do kawy, pralki, moździerze, żelazka, cepy, lampy do bryczek i wiele innych. Jednym z najstarszych eksponatów jest pompa wodna – jej orzeł była odrzuconym projektem przez poprzednie władze z powodu korony.
Źródła:
-
W. Heidn, Die Ortschaften des Kreises Karthaus / Westpreussen in der Vergangenheit, 1965
-
H. Koops, Streifzug durch Doerfer des Kreises Lauenburg [7]
-
Tłumaczenie własne
Grodzisko w Pręgowie – Góra Zamkowa (IX–XI w.)
W miejscu tym, dziś zwanym Górą Zamkową, istniał gród obronny, jeden z pierwszych ośrodków wczesnego osadnictwa i wczesnego chrześcijaństwa na Pomorzu Gdańskim.
Grodzisko Pręgowo – Góra Zamkowa
Ten wczesnośredniowieczny gród jest prawdopodobnie jednym z pierwszych ośrodków chrześcijaństwa na Pomorzu Gdańskim. Dopiero skanowanie terenu technologią LIDAR ujawnia jego kształt w pełnej krasie – robi niesamowite wrażenie!
Wypad do Grodziska Pręgowo
Dla wytrawnych poszukiwaczy historii – zdecydowanie warto! Wycieczki z dziećmi najlepiej planować jesienią. Dotarcie na miejsce nie jest łatwe: teren przypomina górskie klimaty – strome zbocza, bagniste strugi między Reknicą a Radunią i gęsto zarośnięty obszar.
Grodzisko Pręgowo – położenie i obwarowania
Grodzisko w Pręgowie znajduje się na 30-metrowym wzniesieniu, otoczonym od północy, południa i zachodu głębokimi i szerokimi dolinami. Od strony południowej i południowo-wschodniej u podnóża wzgórza płynie niewielki strumień w otoczeniu podmokłego terenu – prawdopodobnie w przeszłości był szerszy, znacznie utrudniając dostęp do grodu. Poza stroną zachodnią zachowały się wyraźne wały, sięgające około 2 metrów wysokości od strony majdanu.
Dojazd i zalesienie grodziska Pręgowo
Z analizy terenu wynika, że główna droga dojazdowa do grodziska prowadziła od strony południowo-wschodniej. Cały obszar grodziska porośnięty jest dziś gęstym lasem liściastym, co dodatkowo utrudnia orientację, ale nadaje miejscu dzikiego, tajemniczego charakteru.
Grodzisko Pręgowo – wczesnośredniowieczny relikt
Jednym z wielu śladów bogatej historii Pręgowa jest grodzisko datowane na wczesne średniowiecze. Usytuowane na rzadko spotykanym, stromym i wydłużonym grzbiecie, otoczonym bagnistą doliną, zachowało się w bardzo dobrym stanie. Dojście do grodziska nie jest oczywiste, ale miejsce zostało oznaczone na przedwojennych mapach. Szczególnie imponuje główny wał obronny od strony grzbietu, który był także zaznaczony przez pruskich kartografów.
Dziękuję, że mnie odwiedziłeś! 😊
Jeśli masz zdjęcia, ciekawostki lub wspomnienia związane z historią naszej okolicy, napisz do mnie – każda opowieść jest cenna i inspiruje do dalszych poszukiwań.
Moje działania prowadzę pro publico bono, z pasji do historii i dzielenia się nią z innymi. Największą radość daje mi bezpośredni kontakt – wspólna kawa lub herbata i rozmowa o dawnych czasach.
Jeśli chcesz wesprzeć moją pracę, możesz to zrobić, „stawiając wirtualnie kawę”:
☕ https://buycoffee.to/praust ☕
